गोमयचूर्णीयमिन्द्रियम्

अथातो गोमयचूर्णीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

दूताधिकारे वक्ष्यामो लक्षणानि मुमूर्षताम्।
यानि दृष्ट्वा भिषक् प्राज्ञः मुक्तकेशेऽथवा नग्ने रुदत्यप्रयतेऽथवा । भिषगभ्यागतं दृष्ट्वा दूतं मरणमादिशेत्||१०||

प्रत्याख्यायादसंयमम्||९||

सुप्ते भिषजि ये दूताश्छिन्दत्यपि च भिन्दति| आगच्छन्ति भिषक् तेषां न भर्तारमनुव्रजेत् ||११||

जुह्वत्यग्निं तथा पिण्डान् पितृभ्यो निर्वपत्यपि| वैद्ये दूता य आयान्ति ते घ्नन्ति प्रजिघांसवः||१२||

कथयत्यप्रशस्तानि चिन्तयत्यथवा पुनः । वैद्ये दूता मनुष्याणामागच्छन्ति मुमूर्षताम्||१३||

मृतदग्धविनष्टानि भजति व्याहरत्यपि । अप्रशस्तानि चान्यानि वैद्ये दूता मुमूर्षताम् ||१४||

विकारसामान्यगुणे देशे कालेऽथवा भिषक् । दूतमभ्यागतं दृष्ट्वा नातुरं तमुपाचरेत्||१५||

दीनभीतद्रुतत्रस्तमलिनामसतीं स्त्रियम्|
त्रीन् व्याकृतींश्च षण्डांश्च दूतान् विद्यान्मुमूर्षताम्||१६||

अङ्गव्यसनिनं दूतं लिङ्गिनं व्याधितं तथा।
सम्प्रेक्ष्य चोग्रकर्माणं न वैद्यो गन्तुमर्हति ||१७||

आतुरार्थमनुप्राप्तं खरोष्ट्ररथवाहनम्।
दूतं दृष्ट्वा भिषग्विद्यादातुरस्य पराभवम्||१८||

पलालबुसमांसास्थिकेशलोमनखद्विजान्।
मार्जनीं मुसलं शूर्पमुपानच्चर्म विच्युतम् [१] ||१९||

तृणकाष्ठतुषाङ्गारं स्पृशन्तो लोष्टमश्म च। तत्पूर्वदर्शने दूता व्याहरन्ति मुमूर्षताम्||२०||

यस्मिंश्च दूते ब्रुवति वाक्यमातुरसंश्रयम्। पश्येन्निमित्तमशुभं तं च नानुव्रजेद्भिषक्||२१||

तथा व्यसनिनं प्रेतं प्रेतालङ्कारमेव वा। भिन्नं दग्धं विनष्टं वा तद्वादीनि वचांसि वा ||२२||

रसो वा कटुकस्तीव्रो गन्धो वा कौणपो महान्। स्पर्शो वा विपुलः क्रूरो यद्वाऽन्यदशुभं भवेत्||२३||

तत्पूर्वमभितो वाक्यं वाक्यकालेऽथवा पुनः। दूतानां व्याहृतं श्रुत्वा धीरो मरणमादिशेत् ||२४||

इति दूताधिकारोऽयमुक्तः कृत्स्नो मुमूर्षताम्|२५|

इमामपि च बुध्येत गृहावस्थां मुमूर्षताम्||३२||

प्रवेशे पूर्णकुम्भाग्निमृद्बीजफलसर्पिषाम्| वृषब्राह्मणरत्नान्नदेवतानां च निर्गतिम् ||३३||

अग्निपूर्णानि पात्राणि भिन्नानि विशिखानि च। भिषङ् मुमूर्षतां वेश्म प्रविशन्नेव पश्यति||३४||

छिन्नभिन्नानि दग्धानि भग्नानि मृदितानि च | दुर्बलानि च सेवन्ते मुमूर्षोर्वैश्मिका जनाः||३५||

शयनं वसनं यानं गमनं भोजनं रुतम्। श्रूयतेऽमङ्गलं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||३६||

शयनं वसनं यानमन्यं वाऽपि परिच्छदम्| प्रेतवद्यस्य कुर्वन्ति सुहृदः प्रेत एव सः ||३७||

अन्नं व्यापद्यतेऽत्यर्थं ज्योतिश्चैवोपशाम्यति| निवाते सेन्धनं यस्य तस्य नास्ति चिकित्सितम्||३८||

आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा । -अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम् ||३९||

वसतां चरमं कालं शरीरेषु शरीरिणाम्।
अभ्युग्राणां विनाशाय देहेभ्यः प्रविवत्सताम्||४३||

इष्टांस्तितिक्षतां प्राणान् कान्तं वासं जिहासताम्| तन्त्रयन्त्रेषु भिन्नेषु तमोऽन्त्यं प्रविविक्षताम्||४४||

विनाशायेह रूपाणि यान्यवस्थान्तराणि च| भवन्ति तानि वक्ष्यामि यथोद्देशं यथागमम् ||४५||

प्राणाः समुपतप्यन्ते [१] विज्ञानमुपरुध्यते। वमन्ति बलमङ्गानि चेष्टा व्युपरमन्ति च||४६||

इन्द्रियाणि विनश्यन्ति खिलीभवति चेतना [२] औत्सुक्यं भजते सत्त्वं चेतो भीराविशत्यपि ||४७||

स्मृतिस्त्यजति मेधा च ह्रीश्रियौ चापसर्पतः। उपप्लवन्ते पाप्मान ओजस्तेजश्च [३] नश्यति ||४८||

शीलं व्यावर्ततेऽत्यर्थं भक्तिश्च परिवर्तते। विक्रियन्ते प्रतिच्छायाश्छायाश्च विकृतिं प्रति||४९||

शुक्रं प्रच्यवते स्थानादुन्मार्गं भजतेऽनिलः । क्षयं मांसानि गच्छन्ति गच्छत्यसृगपि क्षयम्||५०||

ऊष्माणः प्रलयं यान्ति विश्लेषं यान्ति सन्धयः । गन्धा विकृतिमायान्ति भेदं वर्णस्वरौ तथा||५१||

वैवर्ण्यं भजते कायः कायच्छिद्रं विशुष्यति | धूमः सञ्जायते मूर्ध्नि दारुणाख्यश्च चूर्णकः||५२||

सततस्पन्दना देशाः शरीरे येऽभिलक्षिताः। ते स्तम्भानुगताः सर्वे न चलन्ति कथञ्चन||५३||

गुणाः शरीरदेशानां शीतोष्णमृदुदारुणाः। विपर्यासेन वर्तन्ते स्थानेष्वन्येषु तद्विधाः||५४||

नखेषु जायते पुष्पं पङ्को दन्तेषु जायते। जटाः पक्ष्मसु जायन्ते सीमन्ताश्चापि मूर्धनि||५५||

भेषजानि न संवृत्तिं प्राप्नुवन्ति यथारुचि|
यानि चाप्युपपद्यन्ते तेषां वीर्यं [४] न सिध्यति||५६||

नानाप्रकृतयः क्रूरा विकारा विविधौषधाः | क्षिप्रं समभिवर्तन्ते प्रतिहत्य बलौजसी||५७||

शब्दः स्पर्शो रसो रूपं गन्धश्चेष्टा विचिन्तितम् [५] | उत्पद्यन्तेऽशुभान्येव प्रतिकर्मप्रवृत्तिषु||५८||

दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना दौरात्म्यमुपजायते। प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते||५९||

प्रकृतिर्हीयतेऽत्यर्थं विकृतिश्चाभिवर्धते ।
कृत्स्नमौत्पातिकं घोरमरि(नि)ष्टमुपलक्ष्यते||६०||

इत्येतानि मनुष्याणां भवन्ति विनशिष्यताम्| लक्षणानि यथोद्देशं यान्युक्तानि यथागमम्||६१||

लिङ्गेभ्यो मरणाख्येभ्यो विपरीतानि पश्यता | लिङ्गान्यारोग्यमागन्तु वक्तव्यं भिषजा ध्रुवम् ||६५||

दूतैरौत्पातिकैर्भावैः पथ्यातुरकुलाश्रयैः । आतुराचारशीलेष्टद्रव्यसम्पत्तिलक्षणैः||६६||

दध्यक्षतद्विजातीनां वृषभाणां नृपस्य च ||७१||

रत्नानां पूर्णकुम्भानां सितस्य तुरगस्य च।
सुरध्वजपताकानां फलानां यावकस्य [१] च||७२||

कन्यापुंवर्धमानानां बद्धस्यैकपशोस्तस्था| पृथिव्या उद्धृतायाश्च वह्नेः प्रज्वलितस्य च||७३||

मोदकानां सुमनसां शुक्लानां चन्दनस्य च । मनोज्ञस्यान्नपानस्य पूर्णस्य शकटस्य च||७४||

नृभिर्धेन्वाः सवत्साया वडवायाः स्त्रियास्तथा| जीवञ्जीवकसिद्धार्थसारसप्रियवादिनाम्||७५||

हंसानां शतपत्राणां चाषाणां शिखिनां तथा । मत्स्याजद्विजशङ्खानां प्रियङ्गूनां [२] घृतस्य च||७६||

रुचकादर्शसिद्धार्थरोचनानां च दर्शनम्।
गन्धः सुरभिर्वर्णश्च सुशुक्लो मधुरो रसः ||७७||

मृगपक्षिमनुष्याणां प्रशस्ताश्च गिरः शुभाः। छत्रध्वजपताकानामुत्क्षेपणमभिष्टुतिः||७८||

भेरीमृदङ्गशङ्खानां शब्दाः पुण्याहनिस्वनाः। वेदाध्ययनशब्दाश्च सुखो वायुः प्रदक्षिणः||७९||

पथि वेश्मप्रवेशे तु विद्यादारोग्यलक्षणम्|८०|

सत्त्वलक्षणसंयोगो भक्तिर्वैद्यद्विजातिषु। साध्यत्वं न च निर्वेदस्तदारोग्यस्य लक्षणम् ||८७||

आरोग्याद्बलमायुश्च सुखं च लभते महत्। इष्टांश्चाप्यपरान् भावान् पुरुषः शुभलक्षणः||८८||

इतीदमुक्तं प्रकृतं यथातथं तदन्ववेक्ष्यं सततं भिषग्विदा। तथा हि सिद्धिं च यशश्च शाश्वतं स सिद्धकर्मा लभते धनानि च ||९०||