आत्रेयभद्रकाप्यीयोऽध्यायः

श्लोक 1-2

श्लोक 3-7

आत्रेयो भद्रकाप्यश्च शाकुन्तेयस्तथैव च। पूर्णाक्षश्चैव मौद्गल्यो हिरण्याक्षश्च कौशिकः||३||

यः कुमारशिरा नाम भरद्वाजः स चानघः। श्रीमान् वार्योविदश्चैव राजा मतिमतां वरः ||४||

निमिश्च राजा वैदेहो बडिशश्च महामतिः । काङ्कायनश्च बाह्लीको बाह्लीकभिषजां वरः||५||

एते श्रुतवयोवृद्धा जितात्मानो महर्षयः । वने चैत्ररथे रम्ये समीयुर्विजिहीर्षवः ||६||

तेषां तत्रोपविष्टानामियमर्थवती कथा | बभूवार्थविदां सम्यग्रसाहारविनिश्चये||७||

श्लोक 8

श्लोक 9

षडेव रसा इत्युवाच भगवानात्रेयः पुनर्वसुः, मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाः |
तेषां [१] षण्णां रसानां योनिरुदकं, छेदनोपशमने द्वे कर्मणी, तयोर्मिश्रीभावात् साधारणत्वं, स्वाद्वस्वादुता भक्तिः [२], हिताहितौ प्रभावौ, पञ्चमहाभूतविकारास्त्वाश्रयाः प्रकृतिविकृतिविचारदेशकालवशाः, तेष्वाश्रयेषु द्रव्यसञ्ज्ञकेषु गुणा गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्याः; क्षरणात् क्षारः, नासौ रसः द्रव्यं तदनेकरससमुत्पन्नमनेकरसं कटुकलवणभूयिष्ठमनेकेन्द्रियार्थसमन्वितं करणाभिनिर्वृत्तम्; अव्यक्तीभावस्तु [३] खलु रसानां प्रकृतौ भवत्यनुरसेऽनुरससमन्विते वा द्रव्ये; अपरिसङ्ख्येयत्वं पुनस्तेषामाश्रयादीनां भावानां विशेषापरिसङ्ख्येयत्वान्न युक्तम्, एकैकोऽपि ह्येषामाश्रयादीनां भावानां विशेषानाश्रयते विशेषापरिसङ्ख्येयत्वात्, न च तस्मादन्यत्वमुपपद्यते, परस्परसंसृष्टभूयिष्ठत्वान्न
चैषामभिनिर्वृत्तेर्गुणप्रकृतीनामपरिसङ्ख्येयत्वं भवति; तस्मान्न संसृष्टानां रसानां कर्मोपदिशन्ति बुद्धिमन्तः | तच्चैव कारणमपेक्षमाणाः षण्णां रसानां परस्परेणासंसृष्टानां लक्षणपृथक्त्वमुपदेक्ष्यामः ||९||

श्लोक 10

श्लोक 11

तत्र द्रव्याणि
गुरुखरकठिनमन्दस्थिरविशदसान्द्रस्थूलगन्धगुणबहुलानि
पार्थिवानि [१], तान्युपचयसङ्घातगौरवस्थैर्यकराणि; द्रवस्निग्धशीतमन्दमृदुपिच्छिलरसगुणबहुलान्याप्यानि, तान्युपक्लेदस्नेहबन्धविष्यन्दमार्दवप्रह्लादकराणि; उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मलघुरूक्षविशदरूपगुणबहुलान्याग्नेयानि, तानि दाहपाकप्रभाप्रकाशवर्णकराणि; लघुशीतरूक्षखरविशदसूक्ष्मस्पर्शगुणबहुलानि वायव्यानि,
तानि रौक्ष्यग्लानिविचारवैशद्यलाघवकराणि;
मृदुलघुसूक्ष्मश्लक्ष्णशब्दगुणबहुलान्याकाशात्मकानि तानि मार्दवसौषिर्यलाघवकराणि||११||

श्लोक 12

श्लोक 13

न तु केवलं गुणप्रभावादेव द्रव्याणि कार्मुकाणि भवन्ति; द्रव्याणि हि द्रव्यप्रभावाद्गुणप्रभावाद्द्रव्यगुणप्रभावाच्च तस्मिंस्तस्मिन् काले तत्तदधिकरणमासाद्य तां तां च युक्तिमर्थं च तं तमभिप्रेत्य यत् कुर्वन्ति, तत् कर्म; येन कुर्विन्ति, तद्वीर्यं; यत्र कुर्वन्ति, तदधिकरणं; यदा कुर्वन्ति, स कालः, यथा कुर्वन्ति, स उपायः; यत् साधयन्ति, तत् फलम्||१३||

श्लोक 14

श्लोक 15

स्वादुरम्लादिभिर्योगं शेषैरम्लादयः पृथक्।
यान्ति पञ्चदशैतानि द्रव्याणि द्विरसानि तु||१५||

श्लोक 16-17

श्लोक 17-21

वक्ष्यन्ते [१] तु चतुष्केण द्रव्याणि दश पञ्च च||१७||

स्वाद्वम्लौ सहितौ योगं लवणाद्यैः पृथग्गतौ। योगं शेषैः पृथग्यातश्चतुष्करससङ्ख्यया||१८||

सहितौ स्वादुलवणौ तद्वत् कट्वादिभिः पृथक्| युक्तौ शेषैः पृथग्योगं यातः स्वादूषणौ तथा||१९||

कट्वाद्यैरम्ललवणौ संयुक्तौ सहितौ पृथक्। यातः शेषैः पृथग्योगं शेषैरम्लकटू तथा||२०||

युज्यते तु कषायेण सतिक्तौ लवणोषणौ|२१|

श्लोक 21-22

श्लोक 22-23

इति त्रिषष्टिर्द्रव्याणां निर्दिष्टा रससङ्ख्यया ||२२||

त्रिषष्टिः स्यात्त्वसङ्ख्येया रसानुरसकल्पनात् [१] | रसास्तरतमाभ्यां [२] तां सङ्ख्यामतिपतन्ति हि||२३||

श्लोक 24

श्लोक 25-26

क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित्| दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता||२५||

द्रव्याणि द्विरसादीनि संयुक्तांश्च रसान् बुधाः| रसानेकैकशो वाऽपि कल्पयन्ति गदान् प्रति||२६||

श्लोक 27

श्लोक 28

व्यक्तः शुष्कस्य चादौ च रसो द्रव्यस्य लक्ष्यते। विपर्ययेणानुरसो रसो नास्ति हि सप्तमः||२८||

श्लोक 29-35

श्लोक 36

गुणा गुणाश्रया नोक्तास्तस्माद्रसगुणान् भिषक्| विद्याद्द्रव्यगुणान् [१] कर्तुरभिप्रायाः पृथग्विधाः||३६||

श्लोक 37

श्लोक 38

षड्विभक्तीः प्रवक्ष्यामि रसानामत उत्तरम्।
षट् पञ्चभूतप्रभवाः सङ्ख्याताश्च यथा रसाः ||३८||

श्लोक 39

श्लोक 40

तेषां षण्णां रसानां सोमगुणातिरेकान्मधुरो रसः,  पृथिव्यग्निभूयिष्ठत्वादम्लः, सलिलाग्निभूयिष्ठत्वाल्लवणः,  वाय्वग्निभूयिष्ठत्वात् कटुकः, वाय्वाकाशातिरिक्तत्वात्तिक्तः,  पवनपृथिवीव्यतिरेकात् कषाय इति|
एवमेषां रसानां षट्त्वमुपपन्नं न्यूनातिरेकविशेषान्महाभूतानां  भूतानामिव स्थावरजङ्गमानां नानावर्णाकृतिविशेषाः; षडृतुकत्वाच्च  कालस्योपपन्नो महाभूतानां न्यूनातिरेकविशेषः||४०||

श्लोक 41

श्लोक 42

तेषां षण्णां रसानामेकैकस्य यथाद्रव्यं गुणकर्माण्यनुव्याख्यास्यामः ||४२||

श्लोक 43(1)

श्लोक 43(2)

अम्लो रसो भक्तं रोचयति, अग्निं दीपयति, देहं बृंहयति ऊर्जयति, मनो बोधयति, इन्द्रियाणि दृढीकरोति, बलं वर्धयति, वातमनुलोमयति, हृदयं तर्पयति, आस्यमास्रावयति, भुक्तमपकर्षयति क्लेदयति जरयति, प्रीणयति, लघुरुष्णः स्निग्धश्च|
स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो दन्तान् हर्षयति, तर्षयति, सम्मीलयत्यक्षिणी, संवेजयति लोमानि, कफं विलापयति, पित्तमभिवर्धयति, रक्तं दूषयति,मांसं विदहति, कायं शिथिलीकरोति, क्षीणक्षतकृशदुर्बलानां श्वयथुमापादयति, अपि च क्षताभिहतदष्टदग्धभग्नशूनप्रच्युतावमूत्रितपरिसर्पितमर्दि – -तच्छिन्नभिन्नविश्लिष्टोद्विद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात्, परिदहति कण्ठमुरो हृदयं च (२) |४३

श्लोक 43(3)

श्लोक 43

कटुको रसो वक्त्रं शोधयति, अग्निं दीपयति, भुक्तं शोषयति, प्राणमात्रावयति, चक्षुर्विरेचयति, स्फुटीकरोतीन्द्रियाणि, अलसकश्वयथूपचयोदर्दाभिष्यन्दस्नेहस्वेदक्लेदमलानुपहन्ति, रोचयत्यशनं, कण्डूर्विनाशयति [१] व्रणानवसादयति, क्रिमीन् हिनस्ति, मांसं विलिखति, शोणितसङ्घातं भिनत्ति, बन्धांश्छिनत्ति, मार्गान् विवृणोति, श्लेष्माणं शमयति, लघुरुष्णो रूक्षश्च |
स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो विपाकप्रभावात् पुंस्त्वमुपहन्ति, रसवीर्यप्रभावान्मोहयन्ति, ग्लापयति, सादयति, कर्शयति, मूर्च्छयति, नमयति, तमयति, भ्रमयति, कण्ठं परिदहति, शरीरतापमुपजनयति, बलं क्षिणोति, तृष्णां जनयति -अपि च
वाय्वग्निगुणबाहुल्याद्भ्रमदवथुकम्पतोदभेदैश्चरणभुजपार्श्वपृष्ठप्र भृतिषु मारुतजान् विकारानुपजनयति (४);
तिक्तो रसः स्वयमरोचिष्णुरप्यरोचकघ्नो विषघ्नः क्रिमिघ्नो मूर्च्छादाहकण्डूकुष्ठतृष्णाप्रशमनस्त्वमांसयोः स्थिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपनः पाचनः स्तन्यशोधनो लेखनः क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषपित्तश्लेष्मोपशोषणो
रूक्षः शीतो लघुश्च
स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमानो रौक्ष्यात्खरविषदस्वभावाच्च
रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जशुक्राण्युच्छोषयति, स्रोतसां खरत्वमुपपादयति, बलमादत्ते, कर्शयति, ग्लपयति, मोहयति, भ्रमयति, वदनमुपशोषयति, अपरांश्च वातविकारानुपजनयति (4);
कषायो रसः संशमनः सङ्ग्राही सन्धानकरः पीडनो रोपणः शोषणः स्तम्भनः श्लेष्मरक्तपित्तप्रशमनः शरीरक्लेदस्योपयोक्ता रूक्षः शीतोऽलघुश्च
स एवङ्गुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपयुज्यमान आस्यं शोषयति, हृदयं पीडयति, उदरमाध्मापयति, वाचं निगृह्णाति, स्रोतांस्यवबध्नाति, श्पावत्वमापादयति, पुंस्त्वमुपहन्ति, विष्टभ्य जरां गच्छति, यातमूत्रपुरीषरेतांस्यवगृह्णाति, कर्शयति, ग्लपयति, तर्षयति, स्तम्भयति, खरविशदरूक्षत्वात् पक्षवधग्रहापतानकार्दितप्रभृतींश्च वातविकारानुपजनयति ||४३||

श्लोक 44

श्लोक 45

भवन्ति चात्र-
शीतं वीर्येण यद्द्रव्यं मधुरं रसपाकयोः। तयोरम्लं यदुष्णं च यद्द्रव्यं कटुकं तयोः||४५||

श्लोक 46-47

श्लोक 48-49

मधुरं [१] किञ्चिदुष्णं स्यात् कषायं तिक्तमेव च। यथा महत्पञ्चमूलं यथाऽब्जानूपमामिषम्||४८||

लवणं [२] सैन्धवं नोष्णमम्लमामलकं तथा| अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानामुष्णमुच्यते||४९||

श्लोक 50-52

श्लोक 53-57

रौक्ष्यात् कषायो रूक्षाणामुत्तमो मध्यमः कटुः। तिक्तोऽवरस्तथोष्णानामुष्णत्वाल्लवणः परः||५३||

मध्योऽम्लः कटुकश्चान्त्यः स्निग्धानां मधुरः परः । मध्योऽम्लो लवणश्चान्त्यो रसः स्नेहान्निरुच्यते||५४||

मध्योत्कृष्टावराः शैत्यात् कषायस्वादुतिक्तकाः [१] | स्वादुर्गुरुत्वादधिकः कषायाल्लवणोऽवरः||५५||

अम्लात् कटुस्ततस्तिक्तो लघुत्वादुत्तमोत्तमः। केचिल्लघूनामवरमिच्छन्ति [२] लवणं रसम्||५६||

गौरवे लाघवे चैव [३] सोऽवरस्तूभयोरपि|५७|

श्लोक 57-58

श्लोक 59-60

मधुरो लवणाम्लौ च स्निग्धभावात्त्रयो रसाः। वातमूत्रपुरीषाणां प्रायो मोक्षे सुखा मताः||५९||

कटुतिक्तकषायास्तु रूक्षभावात्त्रयो रसाः। दुःखाय मोक्षे दृश्यन्ते वातविण्मूत्ररेतसाम्||६०||

श्लोक 61-62

श्लोक 63

विपाकलक्षणस्याल्पमध्यभूयिष्ठतां [१] प्रति| द्रव्याणां गुणवैशेष्यात्तत्र तत्रोपलक्षयेत्||६३||

श्लोक 64-65

श्लोक 66

रसो निपाते द्रव्याणां, विपाकः कर्मनिष्ठया| वीर्यं
यावदधीवासान्निपाताच्चोपलभ्यते||६६||

श्लोक 67

श्लोक 68-73

कटुकः कटुकः पाके वीर्योष्णश्चित्रको मतः। तद्वद्दन्ती प्रभावात्तु विरेचयति मानवम् [१] ||६८||

विषं विषघ्नमुक्तं यत् प्रभावस्तत्र [२] कारणम्। ऊर्ध्वानुलोमिकं यच्च तत् प्रभावप्रभावितम्||६९||

मणीनां धारणीयानां कर्म यद्विविधात्मकम्| तत् प्रभावकृतं तेषां प्रभावोऽचिन्त्य उच्यते [३] ||७०||

सम्यग्विपाकवीर्याणि प्रभावश्चाप्युदाहृतः। किञ्चिद्रसेन [४] कुरुते कर्म वीर्येण चापरम्||७१||

द्रव्यं गुणेन पाकेन प्रभावेण च किञ्चन। रसं विपाकस्तौ वीर्यं प्रभावस्तानपोहति||७२||

बलसाम्ये रसादीनामिति नैसर्गिकं बलम्|७३|

श्लोक 73-79

श्लोक 80

एवमुक्तवन्तं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- भगवन्! श्रुतमेतदवितथमर्थसम्पद्युक्तं भगवत यथावद्द्रव्यगुणकर्माधिकारे वचः, परं त्वाहारविकाराणां [१] वैरोधिकानां लक्षणमनतिसङ्क्षेपेणोपदिश्यमानं शुश्रूषामह इति||८०||

श्लोक 81

श्लोक 82-83

तत्र यान्याहारमधिकृत्य भूयिष्ठमुपयुज्यन्ते तेषामेकदेशं वैरोधिकमधिकृत्योपदेक्ष्यामः- न मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेत्, उभयं ह्येतन्मधुरं मधुरविपाकं महाभिष्यन्दि शीतोष्णत्वाद्विरुद्धवीर्यं विरुद्धवीर्यत्वाच्छोणितप्रदूषणाय महाभिष्यन्दित्वान्मार्गोपरोधाय च ||८२||

तन्निशम्यात्रेयवचनमनु भद्रकाप्योऽग्निवेशमुवाच – सर्वानेव मत्स्यान् पयसा सहाभ्यवहरेदन्यत्रैकस्माच्चिलिचिमात्, स पुनः शकली लोहितनयनः सर्वतो लोहितराजी रोहिताकारः प्रायो भूमौ चरति, तं चेत् पयसा सहाभ्यवहरेन्निःसंशयं शोणितजानां विबन्धजानां च व्याधीनामन्यतममथवा मरणं प्राप्नुयादिति ||८३||

श्लोक 84

श्लोक 85

भवन्ति चात्र श्लोकाः-
यत् किञ्चिद्दोषमास्राव्य [१] न निर्हरति कायतः| आहारजातं तत् सर्वमहितायोपपद्यते||८५||

श्लोक 86-101

श्लोक 102-103

षण्ढ्यान्ध्यवीसर्पदकोदराणां विस्फोटकोन्मादभगन्दराणाम्। मूर्च्छामदाध्मानगलग्रहाणां पाण्ड्वामयस्यामविषस्य चैव
||१०२||

किलासकुष्ठग्रहणीगदानां शोथाम्लपित्तज्वरपीनसानाम् [१] | सन्तानदोषस्य तथैव मृत्योर्विरुद्धमन्नं प्रवदन्ति हेतुम्||१०३||

श्लोक 104-106

श्लोक 107-113

तत्र श्लोका:-
मतिरासीन्महर्षीणां या या रसविनिश्चये ।
द्रव्याणि गुणकर्मभ्यां द्रव्यसङ्ख्या रसाश्रया ||१०७||

कारणं रससङ्ख्याया रसानुरसलक्षणम्।
परादीनां गुणानां च लक्षणानि पृथक्पृथक् || १०८||

पञ्चात्मकानां षट्त्वं च रसानां येन हेतुना । ऊर्ध्वानुलोमभाजश्च यद्गुणातिशयाद्रसाः||१०९||

षण्णां रसानां षट्त्वे च सविभक्ता [१] विभक्तयः। उद्देशश्चापवादश्च द्रव्याणां गुणकर्मणि||११०||

प्रवरावरमध्यत्वं रसानां गौरवादिषु ।
पाकप्रभावयोर्लिङ्गं वीर्यसङ्ख्याविनिश्चयः||१११||

षण्णामास्वाद्यमानानां रसानां यत् स्वलक्षणम्। यद्यद्विरुध्यते यस्माद्येन यत्कारि चैव यत् ||११२||

वैरोधिकनिमित्तानां व्याधीनामौषधं च यत्। आत्रेयभद्रकाप्यीये तत् सर्वमवदन्मुनिः||११३||

पुष्पिका