चिकित्साप्राभृतीयोऽध्यायः

अथातश्चिकित्साप्राभृतीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

दौर्बल्यं लाघवं ग्लानिर्व्याधीनामणुता रुचिः । हृद्वर्णशुद्धिः क्षुत्तृष्णा काले वेगप्रवर्तनम्||५||

बुद्धीन्द्रियमनः शुद्धिर्मारुतस्यानुलोमता | सम्यग्विरिक्तलिङ्गानि कायाग्नेश्चानुवर्तनम् [१] ||६||

ष्ठीवनं हृदयाशुद्धिरुत्क्लेशः श्लेष्मपित्तयोः | आध्मानमरुचिश्छर्दिरदौर्बल्यमलाघवम्||७||

जङ्घोरुसदनं तन्द्रा स्तैमित्यं पीनसागमः। लक्षणान्यविरिक्तानां मारुतस्य च निग्रहः ||८||

विपित्तकफवातानामागतानां यथाक्रमम्। परं स्रवति यद्रक्तं मेदोमांसोदकोपमम्||९||

निःश्लेष्मपित्तमुदकं शोणितं कृष्णमेव वा। तृष्यतो मारुतार्तस्य सोऽतियोगः प्रमुह्यतः ||१०||

अविपाकोऽरुचिः स्थौल्यं पाण्डुता गौरवं क्लमः | पिडकाकोठकण्डूनां सम्भवोऽरतिरेव च||१३||

आलस्य श्रमदौर्बल्यं दौर्गन्ध्यमवसादकः । श्लेष्मपित्तसमुत्क्लेशो निद्रानाशोऽतिनिद्रता||१४||

तन्द्रा क्लैब्यमबुद्धित्वमशस्तस्वप्नदर्शनम्। बलवर्णप्रणाशश्च तृप्यतो बृंहणैरपि||१५||

बहुदोषस्य लिङ्गानि तस्मै संशोधनं हितम्। ऊर्ध्वं चैवानुलोमं च यथादोषं यथाबलम्||१६||

एवं विशुद्धकोष्ठस्य कायाग्निरभिवर्धते । व्याधयश्चोपशाम्यन्ति प्रकृतिश्चानुवर्तते||१७||

इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्वर्णश्चास्य प्रसीदति। बलं पुष्टिरपत्यं च वृषता चास्य जायते||१८||

जरां कृच्छ्रेण लभते चिरं जीवत्यनामयः । तस्मात् संशोधनं काले युक्तियुक्तं पिबेन्नरः||१९||

भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैरेव बृंहणम्। घृतमांसरस क्षीरहृद्ययूषोपसंहितैः||२२||

अभ्यङ्गोत्सादनैः स्नानैर्निरूहैः सानुवासनैः|
तथा स लभते शर्म युज्यते चायुषा चिरम् ||२३||

जायन्ते [१] हेतुवैषम्याद्विषमा देहधातवः । हेतुसाम्यात् समास्तेषां स्वभावोपरमः सदा||२७||

एवमुक्तार्थमाचार्यमग्निवेशोऽभ्यभाषत।
स्वभावोपरमे कर्म चिकित्साप्राभृतस्य किम्||२९||

भेषजैर्विषमान् धातून् कान् समीकुरुते भिषक् | का वा चिकित्सा भगवन्! किमर्थं वा प्रयुज्यते||३०||

निरोधे कारणं तस्य नास्ति नैवान्यथाक्रिया||३३||

समैस्तु हेतुभिर्यस्माद्धातून् सञ्जनयेत् समान्| चिकित्साप्राभृतस्तस्माद्दाता देहसुखायुषाम्||३७||

धर्मस्यार्थस्य कामस्य नृलोकस्योभयस्य च। दाता सम्पद्यते वैद्यो दानाद्देहसुखायुषाम्||३८||

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने चिकित्साप्राभृतीयो नाम षोडशोऽध्यायः||१६||
समाप्तः कल्पनाचतुष्कः ||४||