स्नेहाध्यायः

अथातः स्नेहाध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः ||२||

किंयोनयः कति स्नेहाः के च स्नेहगुणाः पृथक्। कालानुपाने के कस्य कति काश्च विचारणाः||४||

कति मात्राः कथम्मानाः का च केषूपदिश्यते। कश्च केभ्यो हितः स्नेहः प्रकर्षः स्नेहने च कः ||५||

स्नेह्याः के के न च स्निग्धास्निग्धातिस्निग्धलक्षणम्। किं पानात् प्रथमं पीते जीर्णे किञ्च हिताहितम्||६||

के मृदुक्रूरकोष्ठाः का व्यापदः सिद्धयश्च काः। अच्छे संशोधने चैव स्नेहे का वृत्तिरिष्यते ||७||

विचारणाः केषु योज्या विधिना केन तत् प्रभो! | स्नेहस्यामितविज्ञान ज्ञानमिच्छामि वेदितुम्||८||

सर्वेषां तैलजातानां तिलतैलं विशिष्यते| बलार्थे स्नेहने चाग्र्यमैरण्डं तु विरेचने||१२||

(कटूष्णं तैलमैरण्डं वातश्लेष्महरं गुरु | कषायस्वादुतिक्तैश्च योजितं पित्तहन्त्रपि ||१||)I

घृतं पित्तानिलहरं रसशुक्रौजसां हितम्। निर्वापणं मृदुकरं स्वरवर्णप्रसादनम् ||१४||

मारुतघ्नं न च श्लेष्मवर्धनं बलवर्धनम्| त्वच्यमुष्णं स्थिरकरं तैलं योनिविशोधनम्||१५||

विद्धभग्नाहत भ्रष्टयोनिकर्णशिरोरुजि | पौरुषोपचये स्नेहे व्यायामे चेष्यते वसा ||१६||

बलशुक्ररस श्लेष्ममेदोमज्जविवर्धनः ।
मज्जा विशेषतोऽस्थ्नां च बलकृत् स्नेहने हितः||१७||

वातपित्ताधिको रात्रावृष्णे चापि पिबेन्नरः ।
श्लेष्माधिको दिवा शीते पिबेच्चामलभास्करे||१९||

जलमुष्णं घृते पेयं यूषस्तैलेऽनु शस्यते। वसामज्ज्ञोस्तु मण्डः स्यात् सर्वेषूष्णमथाम्बु वा||२२||

अच्छपेयस्तु यः स्नेहो न तामाहुर्विचारणाम्।
स्नेहस्य स भिषग्दृष्टः [१] कल्पः प्राथमकल्पिकः||२६||

अहोरात्रमहः कृत्स्नमर्धाहं च प्रतीक्षते ।
प्रधाना मध्यमा ह्रस्वा स्नेहमात्रा जरां प्रति||२९||

इति तिस्रः समुद्दिष्टा मात्रा: स्नेहस्य मानतः | तासां प्रयोगान् वक्ष्यामि पुरुषं पुरुषं प्रति||३०||

प्रभूतस्नेहनित्या ये क्षुत्पिपासासहा नराः । पावकश्चोत्तमबलो येषां ये चोत्तमा बले||३१|| गुल्मिनः सर्पदष्टाश्च विसर्पोपहताश्च ये। उन्मत्ताः कृच्छ्रमूत्राश्च गाढवर्चस एव च||३२||

पिबेयुरुत्तमां मात्रां तस्याः पाने गुणाञ्छृणु। विकाराञ्छमयत्येषां शीघ्रं सम्यक्प्रयोजिता||३३||

दोषानुकर्षिणी मात्रा सर्वमार्गानुसारिणी | बल्या पुनर्नवकरी शरीरेन्द्रियचेतसाम्||३४||

अरुष्कस्फोटपिडकाकण्डूपामाभिरर्दिताः।
कुष्ठिनश्च प्रमीढाश्च वातशोणितिकाश्च ये||३५||

नातिबह्वाशिनश्चैव मृदुकोष्ठास्तथैव च। पिबेयुर्मध्यमां मात्रां मध्यमाश्चापि ये बले||३६||

मात्रैषा मन्दविभ्रंशा न चातिबलहारिणी | सुखेन च स्नेहयति शोधनार्थे च युज्यते||३७||

ये तु वृद्धाश्च बालाश्च सुकुमाराः सुखोचिताः। रिक्तकोष्ठत्वमहितं येषां मन्दाग्नयश्च ये||३८||

ज्वरातीसारकासाश्च येषां चिरसमुत्थिताः । स्नेहमात्रां पिबेयुस्ते ह्रस्वां ये चावरा बले||३९||

परिहारे सुखा चैषा मात्रा स्नेहनबृंहणी | वृष्या बल्या निराबाधा चिरं चाप्यनुवर्तते ||४०||

प्रवृद्धश्लेष्ममेदस्काश्चलस्थूलगलोदराः । वातव्याधिभिराविष्टा वातप्रकृतयश्च ये||४४||

बलं तनुत्वं लघुतां दृढतां स्थिरगात्रताम् [१] | स्निग्धश्लक्ष्णतनुत्वक्तां ये च काङ्क्षन्ति देहिनः ||४५||

कृमिकोष्ठाः क्रूरकोष्ठास्तथा नाडीभिरर्दिताः| पिबेयुः शीतले काले तैलं तैलोचिताश्च ये||४६||

दीप्ताग्नयः क्लेशसहा घस्मराः स्नेहसेविनः । वातार्ताः क्रूरकोष्ठाश्च स्नेह्या मज्जानमाप्नुयुः ||५०||

येभ्यो येभ्यो हितो यो यः स्नेहः स परिकीर्तितः | ५१|

स्वेद्याः शोधयितव्याश्च रूक्षा वातविकारिणः । व्यायाममद्यस्त्रीनित्याः स्नेह्याः स्युर्ये च चिन्तकाः ||५२||

पुरीषं ग्रथितं रूक्षं वायुरप्रगुणो मृदुः ।
पक्ता खरत्वं रौक्ष्यं च गात्रस्यास्निग्धलक्षणम्||५७||

वातानुलोम्यं दीप्तोऽग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम्। मार्दवं स्निग्धता चाङ्गे स्निग्धानामुपजायते||५८||

पाण्डुता गौरवं [१] जाड्यं पुरीषस्याविपक्वता| तन्द्रीररुचिरुत्केशः स्यादतिस्निग्धलक्षणम्||५९||

उष्णोदकोपचारी स्याद्ब्रह्मचारी क्षपाशयः [१] | शकृन्मूत्रानिलोद्गारानुदीर्णांश्च न [२] धारयेत्||६२||

व्यायाममुच्चैर्वचनं क्रोधशोकौ हिमातपौ| वर्जयेदप्रवातं च सेवेत शयनासनम्||६३||

स्नेहं [३] पीत्वा नरः स्नेहं प्रतिभुञ्जान एव च| स्नेहमिथ्योपचाराद्धि जायन्ते दारुणा गदाः ||६४||

उदीर्णपित्ता ग्रहणी यस्य चाग्निबलं महत्। भस्मीभवति तस्याशु स्नेहः पीतोऽग्नितेजसा||७०||

स जग्ध्वा स्नेहमात्रां तामोजः प्रक्षारयन् बली| स्नेहाग्निरुत्तमां तृष्णां सोपसर्गामुदीरयेत्||७१||

नालं स्नेहसमृद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि । स चेत् सुशीतं सलिलं नासादयति दह्यते। यथैवाशीविषः कक्षमध्यगः स्वविषाग्निना||७२||

अजीर्णे यदि तु स्नेहे तृष्णा स्याच्छर्दयेद्भिषक्। शीतोदकं पुनः पीत्वा भुक्त्वा रूक्षान्नमुल्लिखेत्||७३||

न सर्पिः केवलं पित्ते पेयं सामे विशेषतः ।
सर्वं ह्यनुरजेद्देहं [१] हत्वा सञ्ज्ञां च मारयेत्||७४||

तन्द्रा [२] सोत्क्लेश आनाहो ज्वरः स्तम्भो विसञ्ज्ञता| कुष्ठानि कण्डूः पाण्डुत्वं शोफाशा॑स्यरुचिस्तृषा ||७५||

जठरं ग्रहणीदोषाः स्तैमित्यं वाक्यनिग्रहः । शूलमामप्रदोषाश्च जायन्ते स्नेहविभ्रमात्||७६||

तत्राप्युल्लेखनं शस्तं स्वेदः कालप्रतीक्षणम् | प्रति प्रति व्याधिबलं बुद्ध्वा स्रंसनमेव च || ७७ ||

तक्रारिष्टप्रयोगश्च रूक्षपानान्नसेवनम् |
मूत्राणां त्रिफलायाश्च स्नेहव्यापत्तिभेषजम्||७८||

स्नेहात् प्रस्कन्दनं जन्तुस्त्रिरात्रोपरतः पिबेत्। स्नेहवद्द्रवमुष्णं च त्र्यहं भुक्त्वा रसौदनम् ||८०||

स्यात्त्वसंशोधनार्थीये वृत्तिः स्नेहे विरिक्तवत् ||८१||

ग्राम्यानूपौदकं मांसं गुडं दधि पयस्तिलान्। कुष्ठी शोथी प्रमेही च स्नेहने न प्रयोजयेत्||९१||

स्नेहैर्यथार्हं तान् सिद्धैः स्नेहयेदविकारिभिः| पिप्पलीभिर्हरीतक्या सिद्धैस्त्रिफलयाऽपि वा||९२||

द्राक्षामलकयूषाभ्यां दध्ना चाम्लेन साधयेत् | व्योषगर्भं भिषक् स्नेहं पीत्वा स्निह्यति तं नरः ||९३||

यवकोलकुलत्थानां रसाः क्षारः सुरा दधि | क्षीरसर्पिश्च तत् सिद्धं स्नेहनीयं घृतोत्तमम्||९४||

गृह्णात्यम्बु [१] यथा वस्त्रं प्रस्रवत्यधिकं यथा| यथाग्नि जीर्यति स्नेहस्तथा स्रवति चाधिकः ||९६||

यथा वाऽऽक्लेद्य मृत्पिण्डमासिक्तं त्वरया जलम्। स्रवति स्रंसते स्नेहस्तथा त्वरितसेवितः ||९७||

स्नेहमग्रे प्रयुञ्जीत ततः स्वेदमनन्तरम् । स्नेहस्वेदोपपन्नस्य संशोधनमथेतरत् [१] ||९९||

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने स्नेहाध्यायो नाम त्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः ||१३||