अर्थेदशमहामूलीयोऽध्यायः

श्लोक 1-2

अथातोऽर्थेदशमहामूलीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

श्लोक 3-4

श्लोक 5-6

प्रतिष्ठार्थं [१] हि भावानामेषां हृदयमिष्यते। गोपानसीनामागारकर्णिकेवार्थचिन्तकैः||५||

तस्योपघातान्मूर्च्छायं भेदान्मरणमृच्छति|६|

श्लोक 6-7

श्लोक 8

तेन मूलेन महता महामूला मता दश ।
ओजोवहाः शरीरेऽस्मिन् विधम्यन्ते समन्ततः||८||

श्लोक 9-12

श्लोक 12

ध्मानाद्धमन्यः स्रवणात् स्रोतांसि सरणात्सिराः||१२||

श्लोक 13-14

श्लोक 15

अथ खल्वेकं प्राणवर्धनानामुत्कृष्टतममेकं बलवर्धनानामेकं बृंहणानामेकं नन्दनानामेकं हर्षणानामेकमयनानामिति [१] ।
तत्राहिंसा प्राणिनां प्राणवर्धनानामुत्कृष्टतमं वीर्यं बलवर्धनानां, विद्या बृंहणानाम्, इन्द्रियजयो नन्दनानां, तत्त्वावबोधो हर्षणानां ब्रह्मचर्यमयनानामिति [२] ; एवमायुर्वेदविदो मन्यन्ते ||१५||

श्लोक 16-19

श्लोक 20

तत्र चेत् प्रष्टारः स्युः- चतुर्णामृक्सामयजुरथर्ववेदानां कं वेदमुपदिशन्त्यायुर्वेदविदः ?, किमायुः ?, कस्मादायुर्वेदः ?, किमर्थमायुर्वेदः ?, शाश्वतोऽशाश्वतो वा?, कति कानि चास्याङ्गानि?, कैश्चायमध्येतव्यः ?, किमर्थं च? इति||२०||

श्लोक 21

श्लोक 22

वेदं चोपदिश्यायुर्वाच्यं [१] ;
तत्रायुश्चेतनानुवृत्तिर्जीवितमनुबन्धो धारि चेत्येकोऽर्थः||२२||

श्लोक 23

श्लोक 24

तत्रायुरुक्तं स्वलक्षणतो यथावदिहैव पूर्वाध्याये च| तत्र [१] शारीरमानसाभ्यां रोगाभ्यामनभिद्रुतस्य विशेषेण यौवनवतः समर्थानुगतबलवीर्ययशःपौरुषपराक्रमस्य
ज्ञानविज्ञानेन्द्रियेन्द्रियार्थबलसमुदये वर्तमानस्य परमर्द्धिरुचिरविविधोपभोगस्य समृद्धसर्वारम्भस्य यथेष्टविचारिणः सुखमायुरुच्यते; असुखमतो विपर्ययेण; हितैषिणः पुनर्भूतानां परस्वादुपरतस्य सत्यवादिनः शमपरस्य [२] परीक्ष्यकारिणोऽप्रमत्तस्य त्रिवर्गं परस्परेणानुपहतमुपसेवमानस्य पूजार्हसम्पूजकस्य ज्ञानविज्ञानोपशमशीलस्य वृद्धोपसेविनः
सुनियतरागरोषेर्ष्यामदमानवेगस्य सततं विविधप्रदानपरस्य तपोज्ञानप्रशमनित्यस्याध्यात्मविदस्तत्परस्य लोकमिमं चामुं चावेक्षमाणस्य स्मृतिमतिमतो हितमायुरुच्यते; अहितमतो विपर्ययेण ||२४||

श्लोक 25-26

श्लोक 27

सोऽयमायुर्वेदः शाश्वतो निर्दिश्यते, अनादित्वात्, स्वभावसंसिद्धलक्षणत्वात्, भावस्वभावनित्यत्वाच्च| न हि नाभूत् कदाचिदायुषः सन्तानो बुद्धिसन्तानो वा, शाश्वतश्चायुषो वेदिता, अनादि च सुखदुःखं सद्रव्यहेतुलक्षणमपरापरयोगात् |
एष चार्थसङ्ग्रहो विभाव्यते आयुर्वेदलक्षणमिति| गुरुलघुशीतोष्णस्निग्धरूक्षादीनां द्रव्याणां सामान्यविशेषाभ्यां वृद्धिह्रासौ, यथोक्तं- गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनां, एवमेवेतरेषामिति, एष भावस्वभावो नित्यः, स्वलक्षणं च द्रव्याणां पृथिव्यादीनां; सन्ति तु द्रव्याणि गुणाश्च नित्यानित्याः । न ह्यायुर्वेदस्याभूत्वोत्पत्तिरुपलभ्यते, अन्यत्रावबोधोपदेशाभ्याम्; एतद्वै द्वयमधिकृत्योत्पत्तिमुपदिशन्त्येके ।
स्वाभाविकं चास्य लक्षणमकृतकं, यदुक्तमिहाद्येऽध्याये च; यथा- अग्नेरौष्ण्यम्, अपां द्रवत्वम्। भावस्वभावनित्यत्वमपि चास्य, यथोक्तं-
गुरुभिरभ्यस्यमानैर्गुरूणामुपचयो भवत्यपचयो लघूनामिति||२७||

श्लोक 28

श्लोक 29

स चाध्येतव्यो ब्राह्मणराजन्यवैश्यैः।
तत्रानुग्रहार्थं प्राणिनां ब्राह्मणैः, आरक्षार्थं राजन्यैः, वृत्त्यर्थं वैश्यैः; सामान्यतो वा धर्मार्थकामपरिग्रहार्थं सर्वैः । तत्र यदध्यात्मविदां धर्मपथस्थानां धर्मप्रकाशकानां वा मातृपितृभ्रातृबन्धुगुरुजनस्य वा विकारप्रशमने प्रयत्नवान् भवति, यच्चायुर्वेदोक्तमध्यात्ममनुध्यायति वेदयत्यनुविधीयते वा, सोऽस्य परो धर्मः; या पुनरीश्वराणां वसुमतां वा सकाशात् सुखोपहारनिमित्ता भवत्यर्थावाप्तिरारक्षणं च, या च स्वपरिगृहीतानां प्राणिनामातुर्यादारक्षा, सोऽस्यार्थः; यत् पुनरस्य विद्वद्ग्रहणयशः शरण्यत्वं च, या च सम्मानशुश्रूषा, यच्चेष्टानां विषयाणामारोग्यमाधत्ते सोऽस्य कामः ।
इति यथाप्रश्नमुक्तमशेषेण||२९||

श्लोक 30

श्लोक 31-32

तत्रायुर्वेदः शाखा विद्या सूत्रं ज्ञानं शास्त्रं लक्षणं तन्त्रमित्यनर्थान्तरम् ||३१|| तन्त्रार्थः [२] पुनः स्वलक्षणैरुपदिष्टः।
स चार्थः प्रकरणैर्विभाव्यमानो भूय एव शरीरवृत्तिहेतुव्याधिकर्मकार्यकालकर्तृकरणविधिविनिश्च याद्दशप्रकरणः, तानि च प्रकरणानि केवलेनोपदेक्ष्यन्ते तन्त्रेण||३२||

श्लोक 33

श्लोक 34

भवति चात्र-
द्वे त्रिंशके द्वादशकं त्रयं च त्रीण्यष्टकान्येषु समाप्तिरुक्ता | श्लोकौषधारिष्टविकल्पसिद्धिनिदानमानाश्रयसञ्ज्ञकेषु||३४||

श्लोक 35

श्लोक 36-68

दीर्घञ्जीवोऽप्यपामार्गतण्डुलारग्वधादिकौ | षड्विरेकाश्रयश्चेति [१] चतुष्को भेषजाश्रयः ||३६||

मात्रातस्याशितीयी च नवेगान्धारणं तथा । इन्द्रियोपक्रमश्चेति चत्वारः स्वास्थ्यवृत्तिकाः [२] ||३७||

खुट्टाकश्च चतुष्यादो महांस्तिखेषणस्तथा । सह वातकलाख्येन विद्याचैर्देशिकान् बुधः ||३८||

स्नेहनस्वेदनाध्यायावुभौ यश्चोपकल्पनः । चिकित्साप्राभृतश्चैव सर्व एव प्रकल्पनाः||३९||

कियन्तः शिरसीयश्च त्रिशोफाष्टोदरादिकी| रोगाच्यायो महांश्चैव रोगाच्यायचतुष्टयम् ||४०||

-अष्टौनिन्दितसङ्ख्यातस्तथा लङ्घनतर्पणे। विधिशोणितिकश्चैव व्याख्यातास्तत्र योजनाः || ४१||

यज्जः पुरुषसङ्ख्यातो भद्रकायानपानिको
विविधाशितपीतीयश्चत्वारोऽन्नविनिश्चयाः||४२||

दशप्राणायतनिकस्तथाऽर्थेदशमूलिकः |
द्वावेतौ प्राणदेहार्थी प्रोक्तौ वैद्यगुणाश्रयी ||४३||

औषधस्वस्थनिर्देशकल्पनारोगयोजनाः । चतुष्काः षट् क्रमेणोक्ताः सप्तमश्चान्नपानिकः ||४४||

द्वौ चान्त्यौ सङ्ग्रहाध्यायाविति त्रिंशकमर्थवत्। श्लोकस्थानं समुद्दिष्टं तन्त्रस्यास्य शिरः शुभम् [३] ||४५||

चतुष्काणां महार्थानां स्थानेऽस्मिन् सङ्ग्रहः कृतः | श्लोकार्थसङ्ग्रहार्थ श्लोकस्थानमतः स्मृतम् ||४५६||

ज्वराणां रक्तपित्तस्य गुल्मानां मेहकुष्ठयोः ।
-शोषोन्मादनिदाने च स्यादपस्मारिणां च यत् ||४७||

इत्यध्यायाष्टकमिदं निदानस्थानमुच्यते।
रसेषु त्रिविधे कुक्षौ ध्वंसे जनपदस्य च ||४८||

त्रिविधे रोगविज्ञाने स्रोतः स्वपि च वर्तने। रोगानीके व्याधिरूपे रोगाणां च भिषग्जिते। ४९||

-अष्टौ विमानान्युक्तानि मानार्थानि महर्षिणा | कतिधापुरुषीयं च गोत्रेणातुल्यमेव च ||५०||

खुड्डिका महती चैव गर्भावक्रान्तिरुच्यते। पुरुषस्य शरीरस्य विचयौ द्वौ विनिश्चित || ५१||

शरीरसङ्ख्या सूत्रं च जातेरष्टममुच्यते [४] । इत्युद्दिष्टानि मुनिना शारीराण्यत्रिसूनुना||५२||

वर्णस्वरीयः पुष्पाख्यस्तृतीयः परिमर्शनः । चतुर्थ इन्द्रियानीकः पञ्चमः पूर्वरूपिकः || ५३||

कतमानिशरीरीयः पचरूपोऽप्यवाक्शिराः | यस्यश्यावनिमित्तश्च सद्योमरण एव च || ५४ ||

अणुज्योतिरिति ख्यातस्तथा गोमयचूर्णवान् ।
द्वादशाध्यापक स्थानमिन्द्रियाणामिति स्मृतम्] [५] ||५५||

अभयामलकीयं च प्राणकामीयमेव च। करप्रचितकं वेदसमुत्थानं रसायनम् ||५६||

संयोगशरमूलीयमासिक्तक्षीरकं तथा ।
पर्णभृतीयं च पुमाञ्जातबलादिकम् ||५०||

चतुष्कद्वयमप्येतदध्यापद्वयमुच्यते।
रसायनमिति ज्ञेयं वाजीकरणमेव च || ५८||

ज्वराणां रक्तपित्तस्य गुल्मानां मेहकुष्ठयोः ।
शोषोन्मादेऽप्यपरमारे क्षतशोधोदरार्शसाम् ||५९||

ग्रहणीपाण्डुरोगाणां श्वासकासातिसारिणाम्।
छर्दिवीसर्पतृष्णानां विषमद्यविकारयोः||६०||

द्विव्रणीयं त्रिमर्मीयमूरुस्तम्भिकमेव च।
वातरोगे वातरक्ते योनिव्यापत्सु चैव यत्॥ ६१॥

त्रिंशच्चिकित्सितान्युक्तान्यतः कल्पान् [६] प्रचक्ष्महे ।
फलजीमूतकेक्ष्वाकुकल्पो थामार्गवस्य च ||६२ ||

पञ्चमो वत्सकस्योक्तः षष्ठश्च कृतवेधने ।
श्यामात्रवृतयोः कल्पस्तथैव चतुरङ्गले ॥ ६३॥

तिल्वकस्य सुधायाश्च सप्तलाशखिनीषु च
दन्तीद्रवन्त्योः कल्पश्च द्वादशोऽयं समाप्यते ||६४॥

कल्पना पञ्चकर्माख्या बस्तिसूत्री तथैव च। स्नेहव्यापदिकी सिद्धिनैत्रव्यापदिकी तथा ||६५||

सिद्धिः शोधनयोश्चैव बस्तिसिद्धिस्तथैव च। प्रसूती मर्मसङ्ख्याता सिद्धिस्त्याश्रया च या ॥ ६५||

फलमात्रा तथा सिद्धिः सिद्धिश्चोत्तरसन्जिता सिद्धयो द्वादशैवैतास्तन्त्रं चासु [७] समाप्यते||६७||

स्वे स्वे स्थाने [८] तथाऽध्याये चाध्यायार्थः प्रवक्ष्यते । तं ब्रूयात् सर्वतः सर्वं यथास्वं [९] ह्यर्थसङ्ग्रहात् ||६८||

श्लोक 69-71

श्लोक 72-74

सन्ति पाल्लविकोत्पाताः [१] सङ्क्षोभं जनयन्ति ये| वर्तकानामिवोत्पाताः सहसैवाविभाविताः||७२||

तस्मात्तान् [२] पूर्वसञ्जल्पे सर्वत्राष्टकमादिशेत्| परावरपरीक्षार्थं तत्र शास्त्रविदां बलम् ||७३||

शब्दमात्रेण तन्त्रस्य केवलस्यैकदेशिकाः। भ्रमन्त्यल्पबलास्तन्त्रे ज्याशब्देनेव वर्तकाः||७४||

श्लोक 75-81

श्लोक 82-83

असत्पक्षाक्षणित्वार्तिदम्भपारुष्यसाधनाः। भवन्त्यनाप्ताः स्वे तन्त्रे प्रायः परविकत्थकाः||८२||

तान् कालपाशसदृशान् वर्जयेच्छास्त्रदूषकान्| प्रशमज्ञानविज्ञानपूर्णाः सेव्या भिषक्तमाः||८३||

श्लोक 84-85

श्लोक 86-89

तत्र श्लोका:-
अर्थे दशमहामूलाः सञ्ज्ञा चासां यथा कृता। अयनान्ताः षडग्र्याश्च रूपं वेदविदां च यत्||८६||

सप्तकश्चाष्टकश्चैव परिप्रश्नाः सनिर्णयाः|
यथा वाच्यं यदर्थं च षड्विधाश्चैकदेशिकाः || ८७||

अर्थेदशमहामूले सर्वमेतत् प्रकाशितम्। सङ्ग्रहश्चायमध्यायस्तन्त्रस्यास्यैव केवलः ||८८||

यथा सुमनसां सूत्रं सङ्ग्रहार्थं विधीयते। सङ्ग्रहार्थं तथाऽर्थानामृषिणा सङ्ग्रहः कृतः ||८९||

पुष्पिका