कियन्तःशिरसीयोऽध्यायः

श्लोक 1-2

श्लोक 3-7

कियन्तः शिरसि प्रोक्ता रोगा हृदि च देहिनाम् । कति चाप्यनिलादीनां रोगा मानविकल्पजाः ||३||

क्षयाः कति समाख्याताः पिडकाः कति चानघ!। गतिः कतिविधा चोक्ता दोषाणां दोषसूदन! ||४||

हुताशवेशस्य वचस्तच्छ्रुत्वा [१] गुरुरब्रवीत्। पृष्टवानसि यत् सौम्य! तन्मे शृणु सविस्तरम्||५||

दृष्टाः पञ्च शिरोरोगाः पञ्चैव हृदयामयाः। व्याधीनां ह्यधिका षष्टिर्दोषमानविकल्पजा||६||

दशाष्टौ च क्षयाः सप्त पिडका माधुमेहिकाः । दोषाणां त्रिविधा चोक्ता गतिर्विस्तरतः [२] शृणु||७||

श्लोक 8-11

श्लोक 12

प्राणाः प्राणभृतां यत्र श्रिताः सर्वेन्द्रियाणि च | यदुत्तमाङ्गमाङ्गानां शिरस्तदभिधीयते||१२||

श्लोक 13-14

श्लोक 15-21

पृथग्दिष्टास्तु ये पञ्च सङ्ग्रहे परमर्षिभिः। शिरोगदांस्ताञ्छृणु मे यथास्वैर्हेतुलक्षणैः||१५||

उच्चैर्भाष्याति भाष्याभ्यां तीक्ष्णपानात् [१] प्रजागरात् । शीतमारुतसंस्पर्शाद्व्यवायाद्वेगनिग्रहात्||१६||

उपवासादभीघाताद्विरेकाद्वमनादति। बाष्पशोकभयत्रासाद्भारमार्गातिकर्शनात्||१७||

शिरोगताः [२] सिरा वृद्धो वायुराविश्य कुप्यति| ततः शूलं महत्तस्य वातात् समुपजायते||१८||

निस्तुद्येते भृशं शङ्कौ घाटा [३] सम्भिद्यते तथा| सभ्रूमध्यं [४] ललाटं च तपतीवातिवेदनम्||१९||

वध्येते [५] स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येते इवाक्षिणी | घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते ||२०||

स्फुरत्यति सिराजालं स्तभ्यते च शिरोधरा| स्निग्धोष्णमुपशेते च शिरोरोगेऽनिलात्मके||२१||

श्लोक 22-23

श्लोक 24-26

आस्यासुखैः स्वप्नसुखैर्गुरुस्निग्धातिभोजनैः। श्लेष्मा शिरसि सन्दुष्टः शिरोरोगाय कल्पते||२४||

शिरो मन्दरुजं तेन सुप्तं स्तिमितभारिकम्| भवत्युत्पद्यते तन्द्रा तथाऽऽलस्यमरोचकः||२५||

वाताच्छूलं भ्रमः कम्पः पिताद्दाहो मदस्तृषा | कफाद्गुरुत्वं तन्द्रा च शिरोरोगे त्रिदोषजे||२६||

श्लोक 27-29

श्लोक 30-40

शोकोपवासव्यायामरूक्षशुष्काल्पभोजनैः [१] | वायुराविश्य हृदयं जनयत्युत्तमां रुजम्||३०||

वेपथुर्वेष्टनं स्तम्भः प्रमोहः शून्यता दरः [२] । हृदि वातातुरे रूपं जीर्णे चात्यर्थवेदना||३१||

उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनैः । मद्यक्रोधातपैश्चाशु हृदि पित्तं प्रकुप्यति||३२||

हृद्दाहस्तिक्तता वक्रे तिक्ताम्लोद्गिरणं क्लमः। तृष्णा मूर्च्छा भ्रमः स्वेदः पित्तहृद्रोगलक्षणम्||३३||

अत्यादानं गुरुस्निग्धमचिन्तनमचेष्टनम् | निद्रासुखं चाभ्यधिकं कफहृद्रोगकारणम्||३४||

हृदयं कफहृद्रोगे सुप्तं स्तिमितभारिकम्। तन्द्रारुचिपरीतस्य भवत्यश्मावृतं यथा||३५||

हेतुलक्षणसंसर्गादुच्यते सान्निपातिकः । (हृद्रोगः कष्टदः कष्टसाध्य उक्तो महर्षिभिः) त्रिदोषजे तु हृद्रोगे यो दुरात्मा निषेवते||३६||

तिलक्षीरगुडादीनि ग्रन्थिस्तस्योपजायते। मर्मैकदेशे सङ्क्लेदं रसश्चास्योपगच्छति||३७||

सङ्क्लेदात् क्रिमयश्चास्य भवन्त्युपहतात्मनः| मर्मैकदेशे ते जाताः सर्पन्तो भक्षयन्ति च||३८||

तुद्यमानं स हृदयं सूचीभिरिव मन्यते। छिद्यमानं यथा शस्त्रैर्जातकण्डूं महारुजम्||३९||

हृद्रोगं क्रिमिजं त्वेतैर्लिङ्गैर्बुद्ध्वा सुदारुणम्। त्वरेत जेतुं तं विद्वान् विकारं शीघ्रकारिणम्||४०||

श्लोक 41-44

श्लोक 45-61

प्रकृतिस्थं यदा पित्तं मारुतः श्लेष्मणः क्षये| स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति||४५||

तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितः। गात्रदेशे भवत्यस्य श्रमो दौर्बल्यमेव च||४६||

प्रकृतिस्थं [१] कफं वायुः क्षीणे पित्ते यदा बली | कर्षेत् कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्||४७||

यदाऽनिलं [२] प्रकृतिगं पित्तं कफपरिक्षये। संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते||४८||

श्लेष्माणं [३] हि समं पित्तं यदा वातपरिक्षये| सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात् सतन्द्रागौरवं ज्वरम्||४९||

प्रवृद्धो हि यदा श्लेष्मा पित्ते क्षीणे समीरणम्। रुन्ध्यात्तदा प्रकुर्वीत शीतकं गौरवं रुजम् [४] ||५०||

समीरणे परिक्षीणे कफः पित्तं समत्वगम्| कुर्वीत सन्निरुन्धानो मृद्वग्नित्वं शिरोग्रहम् [५] ||५१||

निद्रां तन्द्रां प्रलापं च हृद्रोगं गात्रगौरवम् । नखादीनां च पीतत्वं ष्ठीवनं कफपित्तयोः ||५२||

हीनवातस्य तु श्लेष्मा पित्तेन सहितश्चरन्। करोत्यरोचकापाकौ सदनं गौरवं तथा ||५३||

हृल्लासमास्यस्रवणं पाण्डुतां दूयनं मदम्। विरेकस्य च वैषम्यं वैषम्यमनलस्य च ||५४||

हीनपित्तस्य तु श्लेष्मा मारुतेनोपसंहितः। स्तम्भं शैत्यं च तोदं च जनयत्यनवस्थितम्||५५||

गौरवं मृदुतामग्नेर्भक्ताश्रद्धां प्रवेपनम्। नखादीनां च शुक्लत्वं गात्रपारुष्यमेव च||५६||

मारुतस्तु कफे हीने पित्तं च कुपितं द्वयम् । करोति यानि लिङ्गानि शृणु तानि समासतः||५७||

भ्रममुद्वेष्टनं तोदं दाहं स्फुटनवेपने।
अङ्गमर्दं परीशोषं दूयनं धूपनं तथा || ५८||

वातपित्तक्षये श्लेष्मा स्रोतांस्यपिदधद्भृशम्|
चेष्टाप्रणाशं मूर्च्छां च वाक्सङ्गं च करोति हि||५९||

वात श्लेष्मक्षये पित्तं देहौजः स्रंसयच्चरेत्। ग्लानिमिन्द्रियदौर्बल्यं तृष्णां मूर्च्छा क्रियाक्षयम् ||६०||

पित्तश्लेष्मक्षये वायुर्मर्माण्यतिनिपीडयन् । प्रणाशयति सञ्ज्ञां च वेपयत्यथवा [६] नरम्||६१||

श्लोक 62

श्लोक 63-72

वातादीनां रसादीनां मलानामोजसस्तथा| क्षयास्तत्रानिलादीनामुक्तं सङ्क्षीणलक्षणम् [१] ||६३||

घट्टते सहते शब्दं नोच्चैर्द्रवति [२] शूल्यते। हृदयं ताम्यति स्वल्पचेष्टस्यापि रसक्षये||६४||

परुषा स्फुटिता म्लाना त्वग्रूक्षा रक्तसङ्क्षये । मांसक्षये विशेषेण स्फिग्ग्रीवोदरशुष्कता||६५||

सन्धीनां स्फुटनं ग्लानिरक्ष्णोरायास एव च। लक्षणं मेदसि क्षीणे तनुत्वं [३] चोदरस्य च||६६||

केशलोमनखश्मश्रुद्विजप्रपतनं श्रमः । ज्ञेयमस्थिक्षये लिङ्गं सन्धिशैथिल्यमेव च ||६७||

शीर्यन्त इव चास्थीनि दुर्बलानि लघूनि च । प्रततं [४] वातरोगीणि क्षीणे मज्जनि देहिनाम्||६८||

दौर्बल्यं मुखशोषश्च पाण्डुत्वं सदनं श्रमः | क्लैब्यं शुक्राविसर्गश्च क्षीणशुक्रस्य लक्षणम् || ६९||

क्षीणे शकृति चान्त्राणि पीडयन्निव मारुतः । रूक्षस्योन्नमयन् कुक्षिं तिर्यगूर्ध्वं च गच्छति||७०||

मूत्रक्षये मूत्रकृच्छ्रं मूत्रवैवर्ण्यमेव च।
पिपासा बाधते चास्य मुखं च परिशुष्यति ||७१||

मलायनानि चान्यानि शून्यानि च लघूनि च । विशुष्काणि च लक्ष्यन्ते यथास्वं मलसङ्क्षये||७२||

श्लोक 73-75

श्लोक 76-77

व्यायामोऽनशनं चिन्ता रूक्षाल्पप्रमिताशनम्। वातातपौ भयं शोको रूक्षपानं प्रजागरः||७६||

कफशोणितशुक्राणां मलानां चातिवर्तनम्| कालो भूतोपघातश्च ज्ञातव्याः क्षयहेतवः||७७||

श्लोक 78-89

श्लोक 90-100

विद्रधिं द्विविधामाहुर्बाह्यामाभ्यन्तरीं तथा ।
ह्या त्वक्स्नायुमांसोत्था कण्डराभा महारुजा ||९०||

शीतकान्नविदाह्युष्णरूक्षशुष्कातिभोजनात्। विरुद्धाजीर्णसङ्क्लिष्टविषमासात्म्यभोजनात्||९१||

व्यापन्नबहुमद्यत्वाद्वेगसन्धारणाच्छ्रमात्। जिह्मव्यायामशयनादतिभाराध्वमैथुनात्||९२||

अन्तःशरीरे मांसासृगाविशन्ति [१] यदा मलाः | तदा सञ्जायते ग्रन्थिर्गम्भीरस्थः सुदारुणः ||९३||

हृदये क्लोम्नि यकृति प्लीह्नि कुक्षौ च वृक्कयोः। नाभ्यां वङ्क्षणयोर्वाऽपि बस्तौ वा तीव्रवेदनः ||९४||

दुष्टरक्तातिमात्रत्वात् स वै शीघ्रं विदह्यते । ततः शीघ्रविदाहित्वाद्विद्रधीत्यभिधीयते||९५||

व्यधच्छेदभ्रमानाहशब्दस्फुरणसर्पणैः।
वातिकीं, पैत्तिकीं तृष्णादाहमोहमदज्वरैः||९६||

जृम्भोत्क्लेशारुचिस्तम्भशीतकैः श्लैष्मिकीं विदुः । सर्वासु च [२] महच्छूलं विद्रधीषूपजायते||९७||

शस्त्रास्त्रैर्भिद्यत [३] इव चोल्मुकैरिव दह्यते। विद्रधी व्यम्लता याता वृश्चिकैरिव दश्यते||९८||

तनु रूक्षारुणं श्यावं फेनिलं वातविद्रधी| तिलमाषकुलत्थोदसन्निभं पित्तविद्रधी||९९||

श्लैष्मिकी स्रवति श्वेतं पिच्छिलं बहलं बहु। लक्षणं सर्वमेवैतद्भजते सान्निपातिकी||१००||

श्लोक 101-103

श्लोक 104-107

भवन्ति चात्र-
विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेदसः । तावच्चैता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहः||१०४|| शराविका कच्छपिका जालिनी चेति दुःसहाः। जायन्ते ता ह्यतिबलाः प्रभूतश्लेष्ममेदसः ||१०५|| सर्षपी चालजी चैव विनता विद्रधी च याः | साध्यः पित्तोल्बणास्तास्तु सम्भवन्त्यल्पमेदसः||१०६|| मर्मस्वंसे गुदे पाण्योः स्तने सन्धिषु पादयोः । जायन्ते यस्य पिडिकाः स प्रमेही न जीवति||१०७||

श्लोक 108-111

श्लोक 112-113

क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च दोषाणां त्रिविधा गतिः ।
ऊर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च विज्ञेया त्रिविधाऽपरा ||११२||

त्रिविधा चापरा कोष्ठशाखामर्मास्थिसन्धिषु| इत्युक्ता विधिभेदेन दोषाणां त्रिविधा गतिः ||११३||

श्लोक 114-115

श्लोक 115-118

गतिश्च द्विविधा दृष्टा प्राकृती वैकृती च या||११५||

पित्तादेवोष्मणः पक्तिर्नराणामुपजायते ।
तच्च पित्तं [१] प्रकुपितं विकारान् कुरुते बहून्||११६||

प्राकृतस्तु बलं श्लेष्मा विकृतो मल उच्यते।
स चैवौजः स्मृतः काये स च पाप्मोपदिश्यते||११७||

सर्वा हि चेष्टा वातेन स प्राणः प्राणीनां स्मृतः |
तेनैव रोगा जायन्ते तेन चैवोपरुध्यते ||११८||

श्लोक 119

श्लोक 120-121

तत्र श्लोकौ-
शिरोरोगाः सहृद्रोगा रोगा मानविकल्पजाः| क्षयाः सपिडकाश्चोक्ता दोषाणां गतिरेव च||१२०||

कियन्तःशिरसीयेऽस्मिन्नध्याये तत्त्वदर्शिना |
ज्ञानार्थं भिषजां चैव प्रजानां च हितैषिणा ||१२१||

पुष्पिका