भग्ननिदानम्

श्लोक 1-2

अथातो भग्नानां निदानं व्याख्यास्यामः ||१||

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

श्लोक 3

पतनपीडनप्रहाराक्षेपणव्यालमृगदशनप्रभृतिभिरभिघातविशेषैरने-कविधमस्थ्नां भङ्गमुपदिशन्ति ||३||

श्लोक 4

तत्र भङ्ग(ग्न)जातमनेकविधमनुसार्यमाणं द्विविधमेवोपपद्यते सन्धिमुक्तं,काण्डभग्नं च |
तत्र षड्विधं सन्धिमुक्तं, द्वादशविधं काण्डभग्नं भवति ||४||

श्लोक 5

तत्र सन्धिमुक्तम्-उत्पिष्टं, विश्लिष्टं, विवर्तितम्, अवक्षिप्तम्, अतिक्षिप्तं,  तिर्यक्क्षिप्तमिति षड्विधम् ||५||

श्लोक 6

तत्र प्रसारणाकुञ्चनविवर्तनाक्षेपणाशक्तिरुग्ररुजत्वं स्पर्शासहत्वं चेति सामान्यं सन्धिमुक्तलक्षणमुक्तम् ||६||

श्लोक 7

वैशेषिकं तूत्पिष्टे सन्धावुभयतः शोफो वेदनाप्रादुर्भावो विशेषतश्च  नानाप्रकारा वेदना रात्रौ प्रादुर्भवन्ति; विश्लिष्टेऽल्पः शोफो  वेदनासातत्यं सन्धिविक्रिया च; विवर्तिते तु  सन्धिपार्श्वापगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च; अवक्षिप्ते  सन्धिविश्लेषस्तीव्ररुजत्वं च; अतिक्षिप्ते द्वयोः सन्ध्यस्थ्नोरतिक्रान्तता  वेदना च; तिर्यक्क्षिप्ते त्वेकास्थिपार्श्वापगमनमत्यर्थं वेदना चेति ||७||

श्लोक 8

काण्डभग्नमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः-कर्कटकम्, अश्वकर्णं, चूर्णितं, पिच्चितम्,  अस्थिच्छल्लितं, काण्डभग्नं, मज्जानुगतम्, अतिपातितं, वक्रं, छिन्नं,  पाटितं, स्फुटितमिति द्वादशविधम् ||८||

श्लोक 9

श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनविवर्तनस्पर्शासहिष्णुत्वमवपीड्यमाने शब्दः  स्रस्ताङ्गता विविधवेदनाप्रादुर्भावः सर्वास्ववस्थासु न शर्मलाभ इति  समासेन काण्डभग्नलक्षणमुक्तम् ||९||

श्लोक 10

विशेषस्तु सम्मूढमुभयतोऽस्थि मध्ये भ(ल)ग्नं ग्रन्थिरिवोन्नतं कर्कटकम्, अश्वकर्णवदुद्गतमश्वकर्णकं, स्पृश्यमानं शब्दवच्चूर्णितमवगच्छेत्, पिच्चितंपृथुतां गतमनल्पशोफं , पार्श्वयोरस्थि हीनोद्गतमस्थिच्छलितं, वेल्लते  प्रकम्पमानं काण्डभग्नम्, अस्थ्यवयवोऽस्थिमध्यमनुप्रविश्य  मज्जानमुन्नह्यतीति मज्जानुगतम्, अस्थि निःशेषतश्छिन्नमतिपातितम्, आभुग्नमविमुक्तास्थि वक्रम्, अन्यतरपार्श्वावशिष्टं छिन्नं,  पाटितमणुबहुविदारितं वेदनावच्च, शूकपूर्णमिवाध्मातं विपुलं  विस्फुटितं स्फुटितमिति ||१०||

श्लोक 11

तेषु चूर्णितच्छिन्नातिपातितमज्जानुगतानि कृच्छ्रसाध्यानि,  कृशवृद्धबालानां क्षतक्षीणकुष्ठिश्वासिनां सन्ध्युपगतं चेति ||११||

श्लोक 12-15

भवन्ति चात्र-
भिन्नं कपालं कट्यां तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् |
जघनं प्रति पिष्टं च वर्जयेत्तच्चिकित्सकः ||१२||

असंश्लिष्टं कपालं तु ललाटे चूर्णितं च यत् |
भग्नं स्तनान्तरे शङ्खे पृष्ठे मूर्ध्नि च वर्जयेत् ||१३||

आदितो यच्च दुर्जातमस्थि सन्धिरथापि वा |
सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात् ||१४||

सङ्क्षोभाद्वाऽपि यद्गच्छेद्विक्रियां तच्च वर्जयेत् |१५|

श्लोक 15-16

मध्यस्य वयसोऽवस्थास्तिस्रो याः परिकीर्तिताः ||१५||

तत्र स्थिरो भवेज्जन्तुरुपक्रान्तो विजानता |१६|

श्लोक 16-17

तरुणास्थीनि नम्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु ||१६||

कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च ||१७||

पुष्पिका

इति सुश्रुतसंहितायां निदानस्थाने भग्ननिदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः  ||१५||
error: Content is protected !!