नवेगान्धारणीयोऽध्यायः

श्लोक 1-2

अथातो नवेगान्धारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः ||२||

श्लोक 3-4

श्लोक 5-24

एतान् धारयतो जातान् वेगान् रोगा भवन्ति ये । पृथक्पृथक्चिकित्सार्थं तान्मे निगदतः शृणु||५|| बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा [१] | विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे ||६||

स्वेदावगाहनाभ्यङ्गान् सर्पिषश्चावपीडकम् [२] | मूत्रे प्रतिहते कुर्यात्त्रिविधं बस्तिकर्म च||७|| पक्वाशयशिरःशूलं वातवर्चोऽप्रवर्तनम् [३] | पिण्डिकोद्वेष्टनाध्मानं पुरीषे स्याद्विधारिते||८||

स्वेदाभ्यङ्गावगाहाश्च वर्तयो बस्तिकर्म च । हितं प्रतिहते वर्चस्यन्नपानं प्रमाथि च||९|| मेद्रे वृषणयोः शूलमङ्गमर्दो हृदि व्यथा | भवेत् प्रतिहते शुक्रे विबद्धं मूत्रमेव च ||१०||

तत्राभ्यङ्गोऽवगाहश्च मदिरा चरणायुधाः । -शालिः पयो निरूहश्च शस्तं मैथुनमेव च ||११||

सङ्गो [४] विण्मूत्रवातानामाध्मानं वेदना क्लमः| जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात्||१२||

स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च | पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम्||१३||

-कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः। कुष्ठहल्लासवीसर्पाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः ||१४||

भुक्त्वा प्रच्छर्दनं धूमो लङ्घनं रक्तमोक्षणम्। रूक्षान्नपानं व्यायामो विरेकश्चात्र शस्यते||१५||

मन्यास्तम्भः शिरः शूलमर्दितार्धावभेदकौ । इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात्||१६||

तत्रोर्ध्वजत्रुकेऽभ्यङ्गः स्वेदो धूमः सनावनः । हितं वातघ्नमाद्यं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्||१७||

हिक्का श्वासोऽरुचिः [५] कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः | उद्गारनिग्रहात्तत्र हिक्कायास्तुल्यमौषधम्||१८||

विनामाक्षेपसङ्कोचाः सुप्तिः कम्पः प्रवेपनम् | जृम्भाया निग्रहात्तत्र सर्वं वातघ्नमौषधम्||१९||

-कार्श्यदौर्बल्यवैवर्ण्यमङ्गमर्दोऽरुचिर्भ्रमः | क्षुद्वेगनिग्रहात्तत्र स्निग्धोष्णं लघु भोजनम् ||२०||

कण्ठास्यशोषो बाधिर्यं श्रमः सादो [६] हृदि व्यथा | पिपासानिग्रहात्तत्र शीतं तर्पणमिष्यते||२१||

प्रतिश्यायोऽक्षिरोगश्च हृद्रोगश्चारुचिर्भ्रमः । बाष्पनिग्रहणात्तत्र [७] स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः||२२||

जृम्भाऽङ्गमर्दस्तन्द्रा च शिरोरोगोऽक्षिगौरवम्।
निद्राविधारणात्तत्र स्वप्नः संवाहनानि च ||२३||

गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमनिःश्वासधारणात्।
-जायन्ते तत्र विश्रामो वातघ्न्यश्च क्रिया हिताः ||२४||

वेगनिग्रहजा रोगा य एते परिकीर्तिताः । इच्छंस्तेषामनुत्पत्तिं वेगानेतान्न धारयेत्||२५||

श्लोक 26

श्लोक 27

लोभशोकभयक्रोधमानवेगान् विधारयेत्।
नैर्लज्ज्येर्ष्यातिरागाणामभिध्यायाश्च बुद्धिमान् ||२७||

श्लोक 28

श्लोक 29

देहप्रवृत्तिर्या काचिद्विद्यते परपीडया | स्त्रीभोगस्तेयहिंसाद्या तस्यावेगान्विधारयेत् ||२९||

श्लोक 30

श्लोक 31

शरीरचेष्टा या चेष्टा स्थैर्यार्था बलवर्धिनी| देहव्यायामसङ्ख्याता मात्रया तां समाचरेत्||३१||

श्लोक 32-33

श्लोक 34

व्यायामहास्यभाष्याध्वग्राम्यधर्मप्रजागरान्। नोचितानपि सेवेत बुद्धिमानतिमात्रया||३४||

श्लोक 35

श्लोक 36-37

उचितादहिताद्धीमान् क्रमशो विरमेन्नरः । हितं क्रमेण सेवेत क्रमश्चात्रोपदिश्यते||३६||

प्रक्षेपापचये ताभ्यां क्रमः पादांशिको भवेत्। एकान्तरं ततश्चोर्ध्वं द्व्यन्तरं त्र्यन्तरं तथा||३७||

श्लोक 38

श्लोक 39-40

समपित्तानिलकफाः केचिद्गर्भादि मानवाः। दृश्यन्ते वातलाः केचित्पित्तलाः श्लेष्मलास्तथा||३९||

तेषामनातुराः पूर्वे वातलाद्याः सदातुराः । दोषानुशयिता ह्येषां देहप्रकृतिरुच्यते||४०||

श्लोक 41

श्लोक 42-43

द्वे अधः सप्त शिरसि खानि स्वेदमुखानि [१] च| मायनानि बाध्यन्ते दुष्टैर्मात्राधिकैर्मलैः||४२||

मलवृद्धिं गुरुतया लाघवान्मलसङ्क्षयम्। मलायनानां बुध्येत सङ्गोत्सर्गादतीव च||४३||

श्लोक 44

श्लोक 45-50

विषमस्वस्थवृत्तानामेते रोगास्तथाऽपरे। जायन्तेऽनातुरस्तस्मात् स्वस्थवृत्तपरो भवेत्||४५||

माधवप्रथमे मासि नभस्यप्रथमे पुनः । सहस्यप्रथमे चैव हारयेद्दोषसञ्चयम्||४६||

स्निग्धस्विन्नशरीराणामूर्ध्वं चाधश्च नित्यशः ।
बस्तिकर्म ततः कुर्यान्नस्यकर्म [१] च बुद्धिमान्||४७||

यथाक्रमं यथायोग्यमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्। रसायनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्||४८||

रोगास्तथा न जायन्ते प्रकृतिस्थेषु धातुषु। धातवश्चाभिवर्धन्ते जरा मान्द्यमुपैति च||४९||

विधिरेष विकाराणामनुत्पत्तौ निदर्शितः। निजानामितरेषां तु पृथगेवोपदेक्ष्यते||५०||

श्लोक 51-52

श्लोक 53-54

त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः। देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्||५३||

आगन्तूनामनुत्पत्तावेष मार्गो निदर्शितः ।
प्राज्ञः प्रागेव तत् कुर्याद्धितं विद्याद्यदात्मनः ||५४||

श्लोक 55

श्लोक 56-59

पापवृत्तवचःसत्त्वाः सूचकाः कलहप्रियाः। मर्मोपहासिनो लुब्धाः परवृद्धिद्विषः शठाः||५६||

परापवादरतयश्चपला [१] रिपुसेविनः। निर्घृणास्त्यक्तधर्माणः परिवर्ज्या नराधमाः||५७||

बुद्धिविद्यावयःशीलधैर्यस्मृतिसमाधिभिः। वृद्धोपसेविनो वृद्धाः स्वभावज्ञा गतव्यथाः||५८||

सुमुखाः सर्वभूतानां प्रशान्ताः शंसितव्रताः| सेव्याः सन्मार्गवक्तारः पुण्यश्रवणदर्शनाः ||५९||

श्लोक 60

श्लोक 61-62

न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम् । नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना [१] ||६१||

ज्वरासृक्पित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान्।
प्राप्नुयात्कामलां चोग्रां विधिं हित्वा दधिप्रियः ||६२||

श्लोक 63-66

पुष्पिका

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने नवेगान्धारणीयो नाम सप्तमोऽध्यायः||७||