त्रिशोथीयोऽध्यायः

श्लोक 1-2

श्लोक 3

त्रयः शोथा भवन्ति वातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः, ते पुनर्द्विविधा निजागन्तुभेदेन||३||

श्लोक 4

श्लोक 5

ते पुनर्यथास्वं हेतुव्यञ्जनैरादावुपलभ्यन्ते निजव्यञ्जनैकदेशविपरीतैः;
बन्धमन्त्रागदप्रलेपप्रतापनिर्वापणादिभिश्चोपक्रमैरुपक्रम्य-
-माणाः प्रशान्तिमापद्यन्ते||५||

श्लोक 6

श्लोक 7-8

अयं त्वत्र विशेष:-
शीतरूक्षलघुविशदश्रमोपवासातिकर्शनक्षपणादिभिर्वायुः [१] प्रकुपितस्त्वमांसशोणितादीन्यभिभूय शोफं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, तथा श्यामारुणवर्णः प्रकृतिवर्णों वा, चलः स्पन्दनः खरपरुषभिन्नत्वग्रोमा छिद्यत इव भिद्यत इव पीड्यत इव सूचीभिरिव तुद्यते पिपीलिकाभिरिव संसृप्यते सर्षपकल्कावलिप्त इव चिमिचिमायते सङ्कुच्यत आयम्यत इवेति वातशोथ: (१);
उष्णतीक्ष्णकटुकक्षारलवणाम्लाजीर्णभोजनैरग्न्यातपप्रतापैश्च पित्तं प्रकुपितं त्वङ्गांसशोणितान्यभिभूय शोथं जनयति; स क्षिप्रोत्थानप्रशमो भवति, कृष्णपीतनीलताम्रावभास उष्णो मृदुः कपिलताम्ररोमा [२] उष्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यते क्लिद्यते न च स्पर्शमुष्णं च सुषूयत [३] इति पित्तशोथ: (२);
गुरुमधुरशीतस्निग्धैरतिस्वप्नाव्यायामादिभिश्च श्लेष्मा प्रकुपितस्त्वमांसशोणितादीन्यभिभूय शोथं जनयति; स
कृच्छ्रोत्थानप्रशमो भवति, पाण्डुश्वेतावभासो गुरुः स्निग्धः श्लक्ष्णः स्थिरः स्त्यानः शुक्लाग्ररोमा स्पर्शोष्णसहश्चेति श्लेष्मशोथ (३);
यथास्वकारणाकृतिसंसर्गाद्द्विदोषजास्त्रयः शोथा भवन्ति; यथास्वकारणाकृतिसन्निपातात् सान्निपातिक एकः; एवं [४] सप्तविधो भेदः||७||
प्रकृतिभिस्ताभिस्ताभिर्भिद्यमानो [५] द्विविधस्त्रिविधश्चतुर्विधः सप्तविधोऽष्टविधश्च शोथ उपलभ्यते, पुनश्चैक [६] एवोत्सेधसामान्यात्||८||

श्लोक 9-15

श्लोक 16-17

यस्तु पादाभिनिर्वृत्तः शोथः सर्वाङ्गगो भवेत्।
जन्तोः स च सुकष्टः स्यात् प्रसृतः स्त्रीमुखाच्च यः||१६||

यश्चापि गुह्यप्रभवः स्त्रिया वा पुरुषस्य वा ।
स च कष्टतमो ज्ञेयो यस्य च स्युरुपद्रवाः||१७||

श्लोक 18

श्लोक 19-36

यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो जिह्वामूलेऽवतिष्ठते। आशु सञ्जनयेच्छोथं [१] जायतेऽस्योपजिह्विका||१९||

न्यस्य श्लेष्मा प्रकुपितः काकले व्यवतिष्ठते।
आशु सञ्जनयेच्छोफं [२] करोति गलशुण्डिकाम् ||२०||

यस्य श्लेष्मा प्रकुपितो गलबाह्येऽवतिष्ठते ।
-शनैः सञ्जनयेच्छोफं [३] गलगण्डोऽस्य जायते ||२१||

यस्य श्लेष्मा प्रकुपितस्तिष्ठत्यन्तर्गले स्थिरः। आशु सञ्जनयेच्छोफं [४] जायतेऽस्य गलग्रहः||२२||

न्यस्य पित्तं प्रकुपितं सरक्तं त्वचि सर्पति।
शोफं सरागं जनयेद्विसर्पस्तस्य [५] जायते ||२३||

न्यस्य पित्तं प्रकुपितं त्वचि रक्तेऽवतिष्ठते ।
शोधं सरागं जनयेत् [६] पिडका तस्य जायते ||२४||

न्यस्य प्रकुपितं पित्तं शोणितं प्राप्य शुष्यति । तिलका पिप्लवो व्यङ्गा नीलिका तस्य जायते||२५||

यस्य पित्तं प्रकुपितं शङ्खयोरवतिष्ठते। श्वयथुः शङ्खको नाम दारुणस्तस्य जायते ||२६||

यस्य पित्तं प्रकुपितं कर्णमूलेऽवतिष्ठते ।
ज्वरान्ते दुर्जयोऽन्ताय शोथस्तस्योपजायते ||२७||

वातः प्लीहानमुद्धूय कुपितो यस्य तिष्ठति । -शनैः परितुदन् [७] पार्श्व प्लीहा तस्याभिवर्धते ||२८||

न्यस्य वायुः प्रकुपितो गुल्मस्थानेऽवतिष्ठते । शोफं सशूलं जनयन् गुल्मस्तस्योपजायते||२९||

यस्य वायुः प्रकुपितः शोफशूलकरश्चरन् वक्षणाद्वृषणी याति वृद्धिस्तस्योपजायते||३०||

यस्य वातः प्रकुपितस्त्वङ्गांसान्तरमाश्रितः। शोधं सञ्जनयेत् कुक्षावुदरं तस्य जायते ||३१||

न्यस्य वातः प्रकुपितः कुक्षिमाश्रित्य तिष्ठति । -नाथो व्रजति नाप्यूर्ध्वमानाहस्तस्य जायते ||३२||

रोगाश्चोत्सेधसामान्यदधिमांसार्बुदादयः ।
विशिष्टा नामरूपाभ्यां निर्देश्याः शोधसङ्ग्रहे ||३३||

वातपित्तकफा यस्य युगपत् कुपितास्त्रयः । जिह्वामूलेऽवतिष्ठन्ते विदहन्तः समुच्छ्रिताः ||३४||

जनयन्ति भृशं शोध वेदनाश्च पृथग्विधाः ।
-तं शीघ्रकारिणं रोगं रोहिणीति विनिर्दिशेत् ||३५||

त्रिरात्रं परमं तस्य जन्तोर्भवति जीवितम्| कुशलेन त्वनुक्रान्तः [८] क्षिप्रं सम्पद्यते सुखी ||३६||

श्लोक 37-41

श्लोक 42-43

त एवापरिसङ्ख्येया भिद्यमाना भवन्ति हि। रुजावर्णसमुत्थानस्थानसंस्थाननामभिः [१] ||४२||

व्यवस्थाकरणं [२] तेषां यथास्थूलेषु सङ्ग्रहः। तथा प्रकृतिसामान्यं विकारेषूपदिश्यते||४३||

श्लोक 44-47

श्लोक 48

नित्याः प्राणभृतां देहे वातपित्तकफास्त्रयः।
विकृताः प्रकृतिस्था वा तान् बुभुत्सेत पण्डितः||४८||

श्लोक 49-51

श्लोक 52

वाते पित्ते कफे चैव क्षीणे लक्षणमुच्यते।
कर्मणः प्राकृताद्धानिर्वृद्धिर्वाऽपि विरोधिनाम् ||५२||

श्लोक 53

श्लोक 54-56

तत्र श्लोका:-
सङ्ख्यां निमित्तं रूपाणि शोथानां साध्यतां न च| तेषां तेषां विकाराणां शोथांस्तांस्तांश्च पूर्वजान्||५४||

विधिभेदं विकाराणां त्रिविधं बोध्यसङ्ग्रहम्।
प्राकृतं कर्म दोषाणां लक्षणं हानिवृद्धिषु||५५||

वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः।
व्याख्यातवांस्त्रिशोथीये रोगाध्याये पुनर्वसुः ||५६||

पुष्पिका