विविधाशितपीतीयोऽध्यायः

श्लोक 1-2

श्लोक 3

विविधमशितं पीतं लीढं खादितं जन्तोर्हितमन्तरग्निसन्धुक्षितबलेन यथास्वेनोष्मणा सम्यग्विपच्यमानं
कालवदनवस्थितसर्वधातुपाकमनुपहतसर्वधातूष्ममा-
-रुतस्रोतः केवलं शरीरमुपचयबलवर्णसुखायुषा योजयति शरीरधातूनूर्जयति च धातवो हि धात्वाहाराः प्रकृतिमनुवर्तन्ते||३||

श्लोक 4

श्लोक 5

तेषां तु मलप्रसादाख्यानां धातूनां स्रोतांस्ययनमुखानि | तानि यथाविभागेन यथास्वं धातूनापूरयन्ति| एवमिदं शरीरमशितपीतलीढखादितप्रभवम्|
अशितपीतलीढखादितप्रभवाश्चास्मिञ् शरीरे व्याधयो भवन्ति । हिताहितोपयोगविशेषास्त्वत्र शुभाशुभविशेषकरा भवन्तीति||५||

श्लोक 6

श्लोक 7

तमुवाच भगवानात्रेयः न हिताहारोपयोगिनामग्निवेश! तन्निमित्ता व्याधयो जायन्ते, न च केवलं हिताहारोपयोगादेव सर्वव्याधिभयमतिक्रान्तं भवति, सन्ति तेऽप्यहिताहारोपयोगादन्या रोगप्रकृतयः, तद्यथा- कालविपर्ययः, प्रज्ञापराधः, शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चासात्म्या इति ।
ताश्च रोगप्रकृतयो रसान् सम्यगुपयुञ्जानमपि पुरुषमशुभेनोपपादयन्ति; तस्माद्धिताहारोपयोगिनोऽपि दृश्यन्ते व्याधिमन्तः।
अहिताहारोपयोगिनां पुनः कारणतो [१] न सद्यो दोषवान् भवत्यपचारः । न हि सर्वाण्यपथ्यानि तुल्यदोषाणि, न च सर्वे दोषास्तुल्यबलाः, न च सर्वाणि शरीराणि व्याधिक्षमत्वे समर्थानि भवन्ति।
तदेव ह्यपथ्यं देशकालसंयोगवीर्यप्रमाणातियोगाद्भूयस्तरमपथ्यं सम्पद्यते।
स एव दोषः संसृष्टयोनिर्विरुद्धोपक्रमो गम्भीरानुगतश्चिरस्थितः प्राणायतनसमुत्थो मर्मोपघाती कष्टतमः क्षिप्रकारितमश्च सम्पद्यते। शरीराणि चातिस्थूलान्यतिकृशान्यनिविष्टमांसशोणितास्थीनि दुर्बलान्यसात्म्याहारोपचितान्यल्पाहाराण्यल्पसत्त्वानि च भवन्त्यव्याधिसहानि, विपरीतानि पुनर्व्याधिसहानि | एभ्यश्चैवापथ्याहारदोषशरीरविशेषेभ्यो व्याधयो मृदवो दारुणाः क्षिप्रसमुत्थाश्चिरकारिणश्च भवन्ति |
त एव वातपित्तश्लेष्माणः स्थानविशेषे प्रकुपिता
व्याधिविशेषानभिनिर्वर्तयन्त्यग्निवेश!||७||

श्लोक 8

श्लोक 9-11

अश्रद्धा चारुचिश्चास्यवैरस्यमरसज्ञता|
हल्लासो गौरवं तन्द्रा साङ्गमर्दो ज्वरस्तमः [१] ||९||

पाण्डुत्वं स्रोतसां रोधः क्लैब्यं सादः कृशाङ्गता| नाशोऽग्नेरयथाकालं वलयः पलितानि च ||१०||

रसप्रदोषजा रोगा,…|११|

श्लोक 11-12

श्लोक 13-15

…शृणु मांसप्रदोषजान्||१३||

अधिमांसार्बुदं कीलं गलशालूकशुण्डिके। पूतिमांसालजीगण्डगण्डमालोपजिह्विकाः||१४||

विद्यान्मांसाश्रयान्,…|१५|

श्लोक 15

श्लोक 16

अध्यस्थिदन्तौ [१] दन्तास्थिभेदशूलं विवर्णता |
केशलोमनखश्मश्रुदोषाश्चास्थिप्रदोषजाः||१६||

श्लोक 17-18

श्लोक 18-19

.. शुक्रस्य दोषात् क्लैब्यमहर्षणम्।
रोगि वा क्लीबमल्पायुर्विरूपं वा प्रजायते||१८||

न चास्य जायते गर्भः पतति प्रस्रवत्यपि। शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरम्||१९||

श्लोक 20

श्लोक 21

स्नायौ सिराकण्डराभ्यो [१] दुष्टाः क्लिश्नन्ति मानवम्। स्तम्भसङ्कोचखल्लीभिर्ग्रन्थिस्फुरणसुप्तिभिः||२१||

श्लोक 22

श्लोक 23-30

विविधादशितात् पीतादहिताल्लीढखादितात्। भवन्त्येते मनुष्याणां विकारा य उदाहृताः||२३||

तेषामिच्छन्ननुत्पत्तिं सेवेत मतिमान् सदा। हितान्येवाशितादीनि न स्युस्तज्जास्तथाऽऽमयाः ||२४||

रसजानां विकाराणां सर्वं लङ्घनमौषधम्। विधिशोणितिकेऽध्याये रक्तजानां भिषग्जितम् ||२५||

मांसजानां तु संशुद्धिः शस्त्रक्षाराग्निकर्म च| अष्टौनिन्दितिकेऽध्याये [१] मेदोजानां चिकित्सितम्||२६||

अस्थ्याश्रयाणां व्याधीनां पञ्चकर्माणि भेषजम्| बस्त्यः क्षीरसर्पींषि तिक्तकोपहितानि च||२७||

मज्जशुक्रसमुत्थानामौषधं स्वादुतिक्तकम्।
-अन्नं व्यवायव्यायामौ शुद्धिः काले च मात्रया ||२८||

शान्तिरिन्द्रियजानां तु त्रिमर्मीये प्रवक्ष्यते।
स्नाय्वादिजानां प्रशमो वक्ष्यते वातरोगिके||२९||

नवेगान्धारणेऽध्याये चिकित्सासङ्ग्रहः कृतः।
मलजानां विकाराणां सिद्धिश्चोक्ता क्वचित्क्वचित्||३०||

श्लोक 31-32

श्लोक 33

वृद्ध्या विष्यन्दनात् पाकात् स्रोतोमुखविशोधनात् | शाखा मुक्त्वा मलाः कोष्ठं यान्ति वायोश्च निग्रहात् ||३३||

श्लोक 34-35

श्लोक 36-38

हितमेवानुरुध्यन्ते [१] प्रपरीक्ष्य परीक्षकाः। रजोमोहावृतात्मानः प्रियमेव तु लौकिकाः||३६||

श्रुतं बुद्धिः स्मृतिर्दाक्ष्यं धृतिर्हितनिषेवणम्। वाग्विशुद्धिः शमो धैर्यमाश्रयन्ति परीक्षकम् ||३७||

लौकिकं नाश्रयन्त्येते गुणा मोहरजःश्रितम् [२] | तन्मूला बहवो [३] यन्ति रोगाः शारीरमानसाः||३८||

श्लोक 39-40

श्लोक 41

न रागान्नाप्यविज्ञानादाहारानुपयोजयेत्। परीक्ष्य हितमश्नीयाद्देहो ह्याहारसम्भवः||४१||

श्लोक 42

श्लोक 43-44

परिहार्याण्यपथ्यानि सदा परिहरन्नरः । भवत्यनृणतां प्राप्तः साधूनामिह पण्डितः||४३||

यत्तु रोगसमुत्थानमशक्यमिह केनचित्। परिहर्तुं न तत् प्राप्य शोचितव्यं मनीषिभिः||४४||

श्लोक 45-48

पुष्पिका

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते सूत्रस्थाने विविधाशितपीतीयो नामाष्टाविंशोऽध्यायः ||२८||

इत्यन्नपानचतुष्कः||७||