प्रमेहनिदानम्

श्लोक 1-3

श्लोक 4

इह खलु निदानदोषदृष्यविशेषेभ्यो विकारविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति ।
यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानुबध्नन्त्यथवा [१] कालप्रकर्षादबलीयांसोऽथवाऽनुबध्नन्ति न तदा विकाराभिनिर्वृत्तिः, चिराद्वाऽप्यभिनिर्वर्तन्ते, तनवो वा भवन्त्ययथोक्तसर्वलिङ्गा वा; विपर्यये विपरीताः; इति सर्वविकारविघातभावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृत्तिहेतुर्भवत्युक्तः
||४||

श्लोक 5

श्लोक 6

बहुद्रवः श्लेष्मा दोषविशेषः ||६||

श्लोक 7

श्लोक 8

त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, प्रागतिभूयस्त्वात्; स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते, शरीरशैथिल्यात्; स विसर्पञ् शरीरे मेदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति, मेदसश्चैव बह्वबद्धत्वान्मेदसश्च गुणैः समानगुणभूयिष्ठत्वात्; स मेदसा मिश्रीभवन् दूषयत्येनत्, विकृतत्वात्; स विकृतो दुष्टेन मेदसोपहितः शरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति, क्लेदमांसयोरतिप्रमाणाभिवृद्धत्वात्; स मांसे मांसप्रदोषात् पूतिमांसपिडकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः सञ्जनयति, अप्रकृतिभूतत्वात्; शरीरक्लेदं पुनर्दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति, मूत्रवहानां च स्रोतसां वङ्क्षणबस्तिप्रभवाणां [१] मेदः क्लेदोपहितानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते; ततः प्रमेहांस्तेषां स्थैर्यमसाध्यतां वा जनयति, प्रकृतिविकृतिभूतत्वात् ||८||

श्लोक 9-11

श्लोक 12-23

तत्र श्लोकाः
श्लेष्मप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||१२||

अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्। श्लेष्मकोपान्नरो मूत्रमुदमेही प्रमेहति || १३||

अत्यर्थमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलमाविलम्| काण्डेक्षुरसमङ्काशं श्लेष्मकोपात् प्रमेहति||१४||

यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने। पुरुषं कफकोपेन तमाहुः सान्द्रमेहिनम् ||१५||

यस्य संहन्यते मूत्रं किञ्चित् किञ्चित् प्रसीदति | सान्द्रप्रसादमेहीति तमाहुः श्लेष्मकोपतः ||१६||

-शुक्लं पिष्टनिभं मूत्रमभीक्ष्णं यः प्रमेहति । पुरुषं कफकोपेन तमाहुः शुक्लमेहिनम् ||१७||

शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा मुहुर्मेहति यो नरः । -शुक्रमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः ||१८||

अत्यर्थमधुरं शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्। शीतमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१९||

मूर्तान्मूत्रगतान् दोषानणून्मेहति यो नरः । सिकतामेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२०||

मन्दं मन्दमवेगं तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेच्छनैः । -शनैर्मेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः ||२१||

तन्तुबद्धमिवालालं पिच्छिलं यः प्रमेहति । आलालमेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२२||

इत्येते दश प्रमेहाः श्लेष्मप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता

श्लोक 24-26

श्लोक 27-35

सर्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||२७||

तत्र श्लोकाः पित्तप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||२८||

गन्धवर्णरसस्पर्शेर्यथा क्षारस्तथाविधम् |
पित्तकोपान्नरो मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति||२९|| मसीवर्णमजस्रं यो मूत्रमुष्णं प्रमेहति । पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् कालमेहिनम् ||३०||

चाषपक्षनिभं मूत्रमम्लं मेहति यो नरः । पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यान्नीलमेहिनम् ||३१||

विस्रं लवणमुष्णं च रक्तं मेहति यो नरः । पित्तस्य परिकोपेण तं विद्याद्रक्तमेहिनम् ||३२||

मञ्जिष्ठोदकसङ्काशं भृशं विस्रं प्रमेहति ।
पित्तस्य परिकोपात्तं विद्यान्माञ्जिष्ठमेहिनम् ||३३||

हरिद्रोदकसङ्काशं कटुकं यः प्रमेहति ।
पित्तस्य परिकोपात्तं विद्याद्धारिद्रमेहिनम्||३४|| इत्येते षट् प्रमेहाः पित्तप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति ||३५||

श्लोक 36-37

श्लोक 38-46

इमांश्चतुरः प्रमेहान् वातजानसाध्यानाचक्षते भिषजः, महात्ययिकत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||३८||

तेषामपि पूर्ववद्गुणविशेषेण नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- वसामेहश्च, मज्जमेहश्च, हस्तिमेहश्च, मधुमेहश्चेति ||३९||

तत्र श्लोका वातप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||४०||

वसामिश्रं वसाभं वा मुहुर्मेहति यो नरः । वसामेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४१||

मज्जानं सह मूत्रेण मुहुर्मेहति यो नरः । मज्जमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४२||

हस्ती मत्त इवाजत्रं मूत्रं क्षरति यो भृशम्। हस्तिमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४३||

कषायमधुरं पाण्डु रूक्षं मेहति यो नरः ।
वातकोपादसाध्यं तं प्रतीयान्मधुमेहिनम्||४४||

इत्येते चत्वारः प्रमेहा वातप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||४५||

एवं त्रिदोषप्रकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा व्याख्याता भवन्ति||४६||

श्लोक 47

श्लोक 48-49

उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां
तृष्णातीसारज्वरदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकालजीविद्रध्यादयश्च तत्प्रसङ्गाद्भवन्ति
||४८||

तत्र साध्यान् प्रमेहान्
संशोधनोपशमनैर्यथार्हमुपपादयंश्चिकित्सेदिति||४९||

श्लोक 50-52

श्लोक 53-55

तत्र श्लोकाः- हेतुर्व्याधिविशेषाणां प्रमेहाणां च कारणम्। दोषधातुसमायोगो रूपं विविधमेव च||५३||

दश श्लेष्मकृता यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्तजाः | यथा च वायुश्चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली||५४||

साध्यासाध्यविशेषाश्च पूर्वरूपाण्युपद्रवाः । प्रमेहाणां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||५५||

पुष्पिका