कतिधापुरुषीयशारीरम्

श्लोक 1-2

श्लोक 3-15

कतिधा पुरुषो धीमन्! धातुभेदेन भिद्यते। पुरुषः कारणं कस्मात्, प्रभवः पुरुषस्य कः||३||

किमज्ञो ज्ञः, स नित्यः किं किमनित्यो निदर्शितः | प्रकृतिः का, विकाराः के, किं लिङ्गं पुरुषस्य च||४||

निष्क्रियं च स्वतन्त्रं च वशिनं सर्वगं विभुम् | वदन्त्यात्मानमात्मज्ञाः क्षेत्रज्ञं साक्षिणं तथा||५||

निष्क्रियस्य क्रिया तस्य भगवन्! विद्यते कथम्| स्वतन्त्रश्चेदनिष्टासु कथं योनिषु जायते||६||

वशी यद्यसुखैः कस्माद्भावैराक्रम्यते बलात्। सर्वाः सर्वगतत्वाच्च वेदनाः किं न वेत्ति सः||७||

न पश्यति विभुः कस्माच्छैलकुड्यतिरस्कृतम्| क्षेत्रज्ञः क्षेत्रमथवा किं पूर्वमिति संशयः ||८||

ज्ञेयं क्षेत्रं विना पूर्वं क्षेत्रज्ञो हि न युज्यते । क्षेत्रं च यदि पूर्वं स्यात् क्षेत्रज्ञः स्यादशाश्वतः ||९||

साक्षिभूतश्च कस्यायं कर्ता ह्यन्यो न विद्यते । स्यात् कथं चाविकारस्य विशेषो वेदनाकृतः ||१०||

अथ चार्तस्य भगवंस्तिसृणां कां चिकित्सति| अतीतां वेदनां वैद्यो वर्तमानां भविष्यतीम्||११||

भविष्यन्त्या असम्प्राप्तिरतीताया अनागमः । साम्प्रतिक्या अपि स्थानं नास्त्यर्तेः संशयो ह्यतः ||१२||

कारणं वेदनानां किं किमधिष्ठानमुच्यते ।
क्व चैता वेदनाः सर्वा निवृत्तिं यान्त्यशेषतः||१३||

सर्ववित् सर्वसन्न्यासी सर्वसंयोगनिःसृतः । एकः प्रशान्तो भूतात्मा कैर्लिङ्गैरुपलभ्यते||१४||

इत्यग्निवेशस्य [१] वचः श्रुत्वा मतिमतां वरः । सर्वं यथावत् प्रोवाच प्रशान्तात्मा पुनर्वसुः||१५||

श्लोक 16

श्लोक 17

पुनश्च धातुभेदेन चतुर्विंशतिकः स्मृतः ।
मनो दशेन्द्रियाण्यर्थाः प्रकृतिश्चाष्टधातुकी||१७||

श्लोक 18

श्लोक 20-21

चिन्त्यं विचार्यमूह्यं च ध्येयं सङ्कल्प्यमेव च। यत्किञ्चिन्मनसो ज्ञेयं तत् सर्वं ह्यर्थसञ्ज्ञकम्||२०||

इन्द्रियाभिग्रहः कर्म मनसः स्वस्य निग्रहः| ऊहो विचारश्च ततः परं बुद्धिः प्रवर्तते||२१||

श्लोक 22-23

श्लोक 24

एकैकाधिकयुक्तानि खादीनामिन्द्रियाणि तु| पञ्च कर्मानुमेयानि येभ्यो बुद्धिः प्रवर्तते||२४||

श्लोक 25-26

श्लोक 27

महाभूतानि खं वायुरग्निरापः क्षितिस्तथा |
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः||२७||

श्लोक 28

श्लोक 29-30

खरद्रवचलोष्णत्वं भूजलानिलतेजसाम्। आकाशस्याप्रतीघातो दृष्टं लिङ्गं यथाक्रमम्||२९||

लक्षणं सर्वमेवैतत् स्पर्शनेन्द्रियगोचरम्। स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयः स्पर्शो हि सविपर्ययः||३०||

श्लोक 31

श्लोक 31

अर्थाः शब्दादयो ज्ञेया गोचरा विषया गुणाः ||३१||

श्लोक 32-34

श्लोक 35

बुद्धीन्द्रियमनोर्थानां विद्याद्योगधरं परम् । चतुर्विंशतिको ह्येष राशिः पुरुषसञ्ज्ञकः||३५||

श्लोक 36

श्लोक 37-38

अत्र कर्म फलं चात्र ज्ञानं चात्र प्रतिष्ठितम्।
अत्र मोहः सुखं दुःखं जीवितं मरणं स्वता ||३७||

एवं [१] यो वेद तत्त्वेन स वेद प्रलयोदयौ।
पारम्पर्यं चिकित्सां च ज्ञातव्यं [२] यच्च किञ्चन||३८||

श्लोक 39-42

श्लोक 43-44

कृतं मृद्दण्डचक्रैश्च कुम्भकारादृते घटम्। कृतं मृत्तृणकाष्ठैश्च गृहकाराद्विना गृहम्||४३||

यो वदेत् स वदेद्देहं सम्भूय करणैः कृतम् ।
विना कर्तारमज्ञानाद्युक्त्यागमबहिष्कृतः||४४||

श्लोक 45

श्लोक 46-47

न ते तत्सदृशास्त्वन्ये पारम्पर्यसमुत्थिताः। सारूप्याद्ये त एवेति निर्दिश्यन्ते नवा नवाः ||४६||

भावास्तेषां समुदयो निरीशः सत्त्वसञ्ज्ञकः|
कर्ता भोक्ता न स पुमानिति केचिद्व्यवस्थिताः||४७||

श्लोक 48

श्लोक 49

करणान्यान्यता दृष्टा कर्तुः कर्ता स एव तु।
कर्ता हि करणैर्युक्तः कारणं सर्वकर्मणाम्||४९||

श्लोक 50-51

श्लोक 52

अहङ्कारः फलं कर्म देहान्तरगतिः स्मृतिः।
विद्यते सति भूतानां कारणे देहमन्तरा||५२||

श्लोक 53

श्लोक 54-55

आत्माज्ञः करणैर्योगाज् ज्ञानं त्वस्य प्रवर्तते। करणानामवैमल्यादयोगाद्वा न वर्तते||५४||

पश्यतोऽपि यथाऽऽदर्शे सङ्क्लिष्टे नास्ति दर्शनम्।
तत्त्वं [१] जले वा कलुषे चेतस्युपहते तथा||५५||

श्लोक 56-57

श्लोक 58

न ह्येको वर्तते भावो वर्तते नाप्यहेतुकः। शीघ्रगत्वात्स्वभावात्त्वभावो [१] न व्यतिवर्तते||५८||

श्लोक 59

श्लोक 60-62

तदेव भावादग्राह्यं नित्यत्व [१] न कुतश्चन | भावाज्ज्ञेयं तदव्यक्तमचिन्त्यं व्यक्तमन्यथा||६०||

अव्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुरव्ययः। तस्माद्यदन्यत्तद्व्यक्तं, वक्ष्यते चापरं द्वयम्||६१||

व्यक्तमैन्द्रियकं चैव गृह्यते तद्यदिन्द्रियैः ।
अतोऽन्यत् पुनरव्यक्तं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्||६२||

श्लोक 63-64

श्लोक 65

इति क्षेत्रं समुद्दिष्टं सर्वमव्यक्तवर्जितम्। अव्यक्तमस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रज्ञमृषयो विदुः ||६५||

श्लोक 66-67

श्लोक 68-69

पुरुषः प्रलये चेष्टैः पुनर्भावैर्वियुज्यते||६७|| अव्यक्ताद्व्यक्ततां याति व्यक्तादव्यक्ततां पुनः। रजस्तमोभ्यामाविष्टश्चक्रवत् परिवर्तते||६८||

येषां द्वन्द्वे परा सक्तिरहङ्कारपराश्च ये। उदयप्रलयौ तेषां न तेषां ये त्वतोऽन्यथा ||६९||

श्लोक 70-74

श्लोक 75-76

अचेतनं क्रियावच्च मनश्चेतयिता परः ।
युक्तस्य मनसा तस्य निर्दिश्यन्ते विभोः क्रियाः||७५||

चेतनावान् यतश्चात्मा ततः कर्ता निरुच्यते। अचेतनत्वाच्च मनः क्रियावदपि नोच्यते||७६||

श्लोक 77

श्लोक 78

वशी तत् कुरुते कर्म यत् कृत्वा फलमश्नुते।
वशी चेतः समाधत्ते वशी सर्वं निरस्यति||७८||

श्लोक 79

श्लोक 80-81

विभुत्वमत एवास्य यस्मात् सर्वगतो महान्। मनसश्च समाधानात् पश्यत्यात्मा तिरस्कृतम्||८०||

नित्यानुबन्धं मनसा देहकर्मानुपातिना | सर्वयोनिगतं विद्यादेकयोनावपि स्थितम्||८१||

श्लोक 82

श्लोक 83

ज्ञः साक्षीत्युच्यते नाज्ञः साक्षी त्वात्मा यतः स्मृतः । सर्वे भावा हि सर्वेषां भूतानामात्मसाक्षिकाः||८३||

श्लोक 84-85

श्लोक 86-94

चिकित्सति भिषक् सर्वास्त्रिकाला वेदना इति | यया युक्त्या वदन्त्येके सा युक्तिरुपधार्यताम् ||८६||

पुनस्तच्छिरसः शूलं ज्वरः स पुनरागतः। पुनः स कासो बलवांश्छर्दिः सा पुनरागता || ८७||

एभिः प्रसिद्धवचनैरतीतागमनं मतम्। कालश्चायमतीतानामर्तीनां पुनरागतः ||८८||

तमर्तिकालमुद्दिश्य भेषजं यत् प्रयुज्यते। अतीतानां प्रशमनं वेदनानां तदुच्यते ||८९||

आपस्ताः पुनरागुर्मा याभिः शस्यं पुरा हतम् | यथा प्रक्रियते सेतुः प्रतिकर्म तथाऽऽश्रये ||१०||

पूर्वरूपं विकाराणां दृष्ट्वा प्रादुर्भविष्यताम्। या क्रिया क्रियते सा च वेदनां हन्त्यनागताम् ||११||

पारम्पर्यानबन्धस्तु दुःखानां विनिवर्तते । सुखहेतूपचारेण सुखं चापि प्रवर्तते ||९२||

न समा यान्ति वैषम्यं विषमाः समतां न च| हेतुभिः सदृशा नित्यं जायन्ते देहधातवः||९३||

युक्तिमेतां पुरस्कृत्य त्रिकालां वेदनां भिषक्। हन्तीत्युक्तं चिकित्सा तु नैष्ठिकी या विनोपधाम्||९४||

श्लोक 95-97

श्लोक 98

धीधृतिस्मृतिविभ्रंशः सम्प्राप्तिः कालकर्मणाम्| असात्म्यार्थागमश्चेति ज्ञातव्या दुःखहेतवः||९८||

श्लोक 99

श्लोक 100

विषयप्रवणं सत्त्वं धृतिभ्रंशान्न शक्यते । नियन्तुमहितादर्थाद्धृतिर्हि नियमात्मिका||१००||

श्लोक 101

श्लोक 102-108

धृतिस्मृतिविभ्रष्टः कर्म यत् कुरुतेऽशुभम्। प्रज्ञापराधं तं विद्यात् सर्वदोषप्रकोपणम्||१०२||

उदीरणं गतिमतामुदीर्णानां च निग्रहः ।
सेवनं साहसानां च नारीणां चातिसेवनम् || १०३||

कर्मकालातिपातश्च मिथ्यारम्भश्च कर्मणाम् | विनयाचारलोपश्च पूज्यानां चाभिधर्षणम्||१०४||

ज्ञातानां स्वयमर्थानामहितानां निषेवणम् | परमौन्मादिकानां च प्रत्ययानां निषेवणम् || १०५ ||

अकालादेशसञ्चारौ मैत्री सङ्क्लिष्टकर्मभिः। इन्द्रियोपक्रमोक्तस्य सद्वृत्तस्य च वर्जनम्||१०६||

ईर्ष्यामानभयक्रोधलोभमोहमदभ्रमाः ।
तज्जं वा कर्म यत् क्लिष्टं क्लिष्टं यद्देहकर्म च ||१०७||

यच्चान्यदीदृशं कर्म रजोमोहसमुत्थितम्।
प्रज्ञापराधं तं शिष्टा ब्रुवते व्याधिकारणम् [१] ||१०८||

श्लोक 109

श्लोक 110-112

निर्दिष्टा कालसम्प्राप्तिर्व्याधीनां व्याधिसङ्ग्रहे| चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथा पुरा | | ११०||

मिथ्यातिहीनलिङ्गाश्च वर्षान्ता रोगहेतवः । जीर्णभुक्तप्रजीर्णान्नकालाकालस्थितिश्च [१] या||१११||

पूर्वमध्यापराह्णाश्च रात्र्या यामास्त्रयश्च ये।
एषु कालेषु नियता ये रोगास्ते च कालजाः ||११२||

श्लोक 113

श्लोक 114

एते चान्ये [१] च ये केचित् कालजा विविधा गदाः। अनागते चिकित्स्यास्ते बलकालौ विजानता||११४||

श्लोक 115

श्लोक 116

निर्दिष्टं दैवशब्देन कर्म यत् पौर्वदेहिकम्।
हेतुस्तदपि कालेन
रोगाणामुपलभ्यते||११६||

श्लोक 117

श्लोक 118-127

अत्युग्रशब्दश्रवणाच्छ्रवणात् सर्वशो न च। शब्दानां चातिहीनानां भवन्ति श्रवणाज्जडाः ||११८||

परुषोद्भीषणाशस्ताप्रियव्यसनसूचकैः।
शब्दैः श्रवणसंयोगो मिथ्यासंयोग उच्यते||११९||

असंस्पर्शोऽतिसंस्पर्शो हीनसंस्पर्श एव च| स्पृश्यानां सङ्ग्रहेणोक्तः स्पर्शनेन्द्रियबाधकः ||१२०||

यो भूतविषवातानामकालेनागतश्च यः। स्नेहशीतोष्णसंस्पर्शो मिथ्यायोग स उच्यते||१२१||

रूपाणां भास्वतां दृष्टिर्विनश्यत्यतिदर्शनात्| दर्शनाच्चातिसूक्ष्माणां सर्वशश्चाप्यदर्शनात्||१२२||

द्विष्टभैरवबीभत्सदूरातिश्लिष्टदर्शनात् [१] | तामसानां च रूपाणां मिथ्यासंयोग उच्यते||१२३||

अत्यादानमनादानमोकसात्म्यादिभिश्च यत् |
रसानां विषमादानमल्पादानं च दूषणम्||१२४||

अतिमृद्वतितीक्ष्णानां गन्धानामुपसेवनम्।
असेवनं सर्वशश्च घ्राणेन्द्रियविनाशनम्||१२५||

पूतिभूतविषद्विष्टा गन्धा ये चाप्यनार्तवाः । तैर्गन्धैर्घाणसंयोगो मिथ्यायोगः स उच्यते ||१२६||

इत्यसात्म्यार्थसंयोगस्त्रिविधो दोषकोपनः|१२७|

श्लोक 127

श्लोक 128

मिथ्यातिहीनयोगेभ्यो यो व्याधिरुपजायते ।
शब्दादीनां स विज्ञेयो व्याधिरैन्द्रियको बुधैः||१२८||

श्लोक 129

श्लोक 130-131

नेन्द्रियाणि न चैवार्थाः सुखदुःखस्य हेतवः। हेतुस्तु सुखदुःखस्य योगो दृष्टश्चतुर्विधः||१३०||

सन्तीन्द्रियाणि सन्त्यर्था योगो न [१] च न चास्ति रुक् | न सुखं, कारणं तस्माद्योग एव चतुर्वधः||१३१||

श्लोक 132

श्लोक 133

स्पर्शनेन्द्रियसंस्पर्शः स्पर्शो मानस एव च|
द्विविधः सुखदुःखानां वेदनानां प्रवर्तकः||१३३||

श्लोक 134-135

श्लोक 136

वेदनानामधिष्ठानं मनो देहश्च सेन्द्रियः। केशलोमनखाग्रान्नमलद्रवगुणैर्विना ||१३६||

श्लोक 137

श्लोक 138-139

आत्मेन्द्रियमनोर्थानां सन्निकर्षात् प्रवर्तते। सुखदुःखमनारम्भादात्मस्थे मनसि स्थिरे ||१३८||

निवर्तते तदुभयं वशित्वं चोपजायते। सशरीरस्य योगज्ञास्तं योगमृषयो विदुः||१३९||

श्लोक 140-141

श्लोक 142

मोक्षो रजस्तमोऽभावात् बलवत्कर्मसङ्क्षयात् । वियोगः सर्वसंयोगैरपुनर्भव उच्यते||१४२||

श्लोक 143-146

श्लोक 147

स्मृतिः सत्सेवनाद्यैश्च धृत्यन्तैरुपजायते।
स्मृत्वा स्वभावं भावानां स्मरन् दुःखात् प्रमुच्यते||१४७||

श्लोक 148-149

श्लोक 150-151

एतत्तदेकमयनं मुक्तैर्मोक्षस्य दर्शितम्। तत्त्वस्मृतिबलं, येन गता न पुनरागताः||१५०||

अयनं पुनराख्यातमेतद्योगस्य योगिभिः । सङ्ख्यातधर्मैः साङ्ख्यैश्च मुक्तैर्मोक्षस्य चायनम्|| १५१||

श्लोक 152-153

श्लोक 154

तस्मिंश्चरमसन्न्यासे समूलाः सर्ववेदनाः।
ससञ्ज्ञाज्ञानविज्ञाना [१] निवृत्तिं यान्त्यशेषतः||१५४||

श्लोक 155

श्लोक 156

तत्र श्लोक:-
प्रश्नाः पुरुषमाश्रित्य त्रयोविंशतिरुत्तमाः । कतिधापुरुषीयेऽस्मिन्निर्णीतास्तत्त्वदर्शिना||१५६||

पुष्पिका