कतमानिशरीरीयमिन्द्रियम्

अथातः कतमानिशरीरीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

हिक्का गम्भीरजा यस्य शोणितं चातिसार्यते। न तस्मै भेषजं दद्यात् स्मरन्नात्रेयशासनम्||७||

आनाहश्चातिसारश्च यमेतौ दुर्बलं नरम् । व्याधितं विशतो रोगौ दुर्लभं तस्य जीवितम्||८||

आनाहश्चातितृष्णा च यमेतौ दुर्बलं नरम् | विशतो विजहत्येनं प्राणा नातिचिरान्नरम् ||९||

ज्वरः पौर्वाह्निको यस्य शुष्ककासश्च दारुणः| बलमांसविहीनस्य यथा प्रेतस्तथैव सः || १०||

उरोयुक्तो [१] बहु श्लेष्मा नीलः पीतः सलोहितः | सततं च्यवते यस्य दूरात्तं परिवर्जयेत्||१५||

हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शूनः कासज्वरार्दितः [२] | क्षीणमांसो नरो दूराद्वर्ज्यो वैद्येन जानता||१६||

त्रयः प्रकुपिता यस्य दोषाः कष्टाभिलक्षिताः [३] | कृशस्य बलहीनस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्||१७||

ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये। दुर्बलस्य विशेषेण नरस्यान्ताय जायते||१८||

पाण्डुरश्च कृशोऽत्यर्थं तृष्णयाऽभिपरिप्लुतः। डम्बरी कुपितोच्छ्वासः प्रत्याख्येयो विजानता||१९||

ताम्यत्यायच्छते [१] शर्म न किञ्चिदपि विन्दति। क्षीणमांसबलाहारो मुमूर्षुरचिरान्नरः ||२१||

विरुद्धयोनयो यस्य विरुद्धोपक्रमा भृशम्।
वर्धन्ते [२] दारुणा रोगाः शीघ्रं शीघ्रं स हन्यते||२२||

बलं विज्ञानमारोग्यं ग्रहणी मांसशोणितम् [३] | एतानि यस्य क्षीयन्ते [४] क्षिप्रं क्षिप्रं स हन्यते||२३||

आरोग्यं हीयते यस्य [५] प्रकृतिः परिहीयते। सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्||२४||

तत्र श्लोक:-
इत्येतानि शरीराणि व्याधिमन्ति विवर्जयेत् |
न ह्येषु धीराः पश्यन्ति सिद्धिं काञ्चिदुपक्रमात्||२५||