द्रव्यसंग्रहणीयाध्यायः

श्लोक 1-2

अथातो द्रव्यसङ्ग्रहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

श्लोक 3

समासेन सप्तत्रिंशद्द्रव्यगणा भवन्ति ||३||

श्लोक 4-5

तद्यथा- विदारिगन्धा विदारी विश्वदेवा सहदेवा श्वदंष्ट्रा पृथक्पर्णी शतावरी  सारिवा कृष्णसारिवा जीवकर्षभकौ महासहा क्षुद्रसहा बृहत्यौ  पुनर्नवैरण्डो हंसपादी वृश्चिकाल्यृषभी चेति ||४||

विदारीगन्धादिरयं गणः पित्तानिलापहः |
शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासविनाशनः ||५||

श्लोक 6-7

आरग्वधमदनगोपघोण्टाकण्टकीकुटजपाठापाटलामूर्वेन्द्रयवसप्तपर्ण-निम्बकुरुण्टकदासीकुरुण्टक-गुडूचीचित्रकशार्ङ्ग(र्ङ्गे)ष्टाकरञ्जद्वयपटोलकिराततिक्तकानि सुषवी  चेति ||६||

आरग्वधादिरित्येष गणः श्लेष्मविषापहः |
मेहकुष्ठज्वरवमीकण्डूघ्नो व्रणशोधनः ||७||

श्लोक 8-9

सालसाराजकर्णखदिरकदरकालस्कन्धक्रमुकभूर्जमेषशृङ्गतिनिशचन्द-नकुचन्दनशिंशपा-शिरीषासनधवार्जुनतालशाकनक्तमालपूतीकाश्वकर्णागुरूणि कालीयकं  चेति ||८||

सालसारादिरित्येष गणः कुष्ठविनाशनः |
मेहपाण्ड्वामयहरः कफमेदोविशोषणः ||९||

श्लोक 10-11

वरुणार्तगलशिग्रुमधुशिग्रुतर्कारीमेषशृङ्गीपूतीकनक्तमालमोरटाग्निमन्थ-सैरेयकद्वयबिम्बीवसुकवसिरचित्रक-शतावरीबिल्वाजशृङ्गीदर्भा बृहतीद्वयं चेति ||१०||

वरुणादिर्गणो ह्येष कफमेदोनिवारणः |
विनिहन्ति शिरःशूलगुल्माभ्यन्तरविद्रधीन् ||११||

श्लोक 12-13

वीरतरुसहचरद्वयदर्भवृक्षादनीगुन्द्रानलकुशकाशाश्मभेदकाग्निमन्थमोर-टावसुकवसिरभल्लूककुरण्टिकेन्दीवरकपोतवङ्काः श्वदंष्ट्रा चेति ||१२||

वीरतर्वादिरित्येष गणो वातविकारनुत् |
अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजापहः ||१३||

श्लोक 14-15

लोध्रसावरलोध्रपलाशकुटन्नटाशोकफञ्जीकट्फलैलवालुकशल्लकीजि-ङ्गिनीकदम्बसालाः कदली चेति ||१४||

एष रोध्रादिरित्युक्तो मेदःकफहरो गणः |
योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः ||१५||

श्लोक 16-17

अर्कालर्ककरञ्जद्वयनागदन्तीमयूरकभार्गीरास्नेन्द्रपुष्पीक्षुद्रश्वेतामहाश्वेता-वृश्चिकाल्यलवणास्तापसवृक्षश्चेति ||१६||

अर्कादिको गणो ह्येष कफमेदोविषापहः |
कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद्व्रणशोधनः ||१७||

श्लोक 18-19

सुरसाश्वेतसुरसाफणिज्झकार्जकभूस्तृणसुगन्धकसुमुखकालमालकु-ठेरककासमर्दक्षवकखरपुष्पाविडङ्गकट्फल-सुरसीनिर्गुण्डीकुलाहलोन्दुरुकर्णिकाफञ्जीप्राचीबलकाकमाच्यो  विषमुष्टिकश्चेति ||१८||

सुरसादिर्गणो ह्येष कफहृत् कृमिसूदनः |
प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः ||१९||

श्लोक 20-21

मुष्ककपलाशधवचित्रकमदनवृक्षकशिंशपावज्रवृक्षास्त्रिफला चेति ||२०||

मुष्ककादिर्गणो ह्येष मेदोघ्नः शुक्रदोषहृत् |
मेहार्शःपाण्डुरोगाश्मशर्करानाशनः परः ||२१||

श्लोक 22-23

पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचहस्तिपिप्पलीहरेणुकैलाजमो-देन्द्रयवपाठाजीरकसर्षप-महानिम्बफलहिङ्गुभार्गीमधुरसातिविषावचाविडङ्गानि कटुरोहिणी  चेति ||२२||

पिप्पल्यादिः कफहरः प्रतिश्यायानिलारुचीः |
निहन्याद्दीपनो गुल्मशूलघ्नश्चामपाचनः ||२३||

श्लोक 24-25

एलातगरकुष्ठमांसीध्यामकत्वक्पत्रनागपुष्पप्रियङ्गुहरेणुकाव्याघ्रनख-शुक्तिचण्डास्थौणेयकश्रीवेष्टक-चोचचोरकवालुकगुग्गुलुसर्जरसतुरुष्ककुन्दुरुकागुरुस्पृक्कोशीरभद्र-दारुकुङ्कुमानि पुन्नागकेशरं चेति ||२४||

एलादिको वातकफौ निहन्याद्विषमेव च |
वर्णप्रसादनः कण्डूपिडकाकोठनाशनः ||२५||

श्लोक 26-28

वचामुस्तातिविषाभयाभद्रदारूणि नागकेशरं चेति ||२६||

हरिद्रादारुहरिद्राकलशीकुटजबीजानि मधुकं चेति ||२७||

एतौ वचाहरिद्रादी गणौ स्तन्यविशोधनौ |
आमातिसारशमनौ विशेषाद्दोषपाचनौ ||२८||

श्लोक 29-30

श्यामामहाश्यामात्रिवृद्दन्तीशङ्खिनीतिल्वककम्पिल्लकरम्यकक्रमुक-पुत्रश्रेणीगवाक्षी-राजवृक्षकरञ्जद्वयगुडूचीसप्तलाच्छगलान्त्रीसुधाः सुवर्णक्षीरी चेति ||२९||

उक्तः श्यामादिरित्येष गणो गुल्मविषापहः |
आनाहोदरविड्भेदी तथोदावर्तनाशनः ||३०||

श्लोक 31-32

बृहतीकण्टकारिकाकुटजफलपाठा मधुकं चेति ||३१||

पाचनीयो बृहत्यादिर्गणः पित्तानिलापहः |
कफारोचकहृद्रोगमूत्रकृच्छ्ररुजापहः ||३२||

श्लोक 33-34

पटोलचन्दनकुचन्दनमूर्वागुडूचीपाठाः कटुरोहिणी चेति ||३३||

पटोलादिर्गणः पित्तकफारोचकनाशनः |
ज्वरोपशमनो व्रण्यश्छर्दिकण्डूविषापहः ||३४||

श्लोक 35-36

काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकमुद्गपर्णीमाषपर्णीमेदामहामेदाच्छि-न्नरुहाकर्कटशृङ्गीतुगाक्षीरीपद्मकप्रपौण्डरीकर्धिवृद्धिमृद्वीकाजीवन्त्यो  मधुकं चेति ||३५||\

काकोल्यादिरयं पित्तशोणितानिलनाशनः |
जीवनो बृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा ||३६||

श्लोक 37-38

ऊषकसैन्धवशिलाजतुकासीसद्वयहिङ्गूनि तुत्थकं चेति ||३७||

ऊषकादिः कफं हन्ति गणो मेदोविशोषणः |
अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्रगुल्मप्रणाशनः ||३८||

श्लोक 39-40

सारिवामधुकचन्दनकुचन्दनपद्मककाश्मरीफलमधूकपुष्पाण्युशीरं  चेति ||३९||

सारिवादिः पिपासाघ्नो रक्तपित्तहरो गणः |
पित्तज्वरप्रशमनो विशेषाद्दाहनाशनः ||४०||

श्लोक 41-42

अञ्जनरसाञ्जननागपुष्पप्रियङ्गुनीलोत्पलनलदनलिनकेशराणि मधुकं  चेति ||४१||

अञ्जनादिर्गणो ह्येष रक्तपित्तनिबर्हणः |
विषोपशमनो दाहं निहन्त्याभ्यन्तरं भृशम् ||४२||

श्लोक 43-44

परूषकद्राक्षाकट्फलदाडिमराजादनकतकफलशाकफलानि त्रिफला  चेति ||४३||

परूषकादिरित्येष गणोऽनिलविनाशनः |
मूत्रदोषहरो हृद्यः पिपासाघ्नो रुचिप्रदः ||४४||

श्लोक 45-47

प्रियङ्गुसमङ्गाधातकीपुन्नागनागपुष्पचन्दनकुचन्दनमोचरसरसाञ्जन-कुम्भीकस्रोतोजपद्मकेसरयोजनवल्ल्यो दीर्घमूला चेति ||४५||

अम्बष्ठाधातकीकुसुमसमङ्गाकट्वङ्गमधुकबिल्वपेशिकासावररोध्रपला-शनन्दीवृक्षाः
पद्मकेशराणि चेति ||४६||

गणौ प्रियङ्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ |
सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणानां चापि रोपणौ ||४७||

श्लोक 48-49

न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षमधुककपीतनककुभाम्रकोशाम्रचोरकपत्रजम्बू-द्वयप्रियाल-मधूकरोहिणीवञ्जुलकदम्बबदरीतिन्दुकीसल्लकीरोध्रसावररोध्रभल्ला-तकपलाशा नन्दीवृक्षश्चेति ||४८||

न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः सङ्ग्राही भग्नसाधकः |
रक्तपित्तहरो दाहमेदोघ्नो योनिदोषहृत् ||४९||

श्लोक 50-51

गुडूचीनिम्बकुस्तुम्बुरुचन्दनानि पद्मकं चेति ||५०||

एष सर्वज्वरान् हन्ति गुडूच्यादिस्तु दीपनः |
हृल्लासारोचकवमीपिपासादाहनाशनः ||५१||

श्लोक 52-53

उत्पलरक्तोत्पलकुमुदसौगन्धिककुवलयपुण्डरीकाणि मधुकं चेति ||५२||

उत्पलादिरयं दाहपित्तरक्तविनाशनः |
पिपासाविषहृद्रोगच्छर्दिमूर्च्छाहरो गणः ||५३||

श्लोक 54-55

मुस्ताहरिद्रादारुहरिद्राहरीतक्यामलकबिभीतककुष्ठहैमवतीवचापाठा-कटुरोहिणीशार्ङ्गष्टातिविषाद्राविडीभल्लातकानि चित्रकश्चेति ||५४||

एष मुस्तादिको नाम्ना गणः श्लेष्मनिषूदनः |
योनिदोषहरः स्तन्यशोधनः पाचनस्तथा ||५५||

श्लोक 56-57

हरीतक्यामलकबिभीतकानीति त्रिफला ||५६||

त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठविनाशनी |
चक्षुष्या दीपनी चैव विषमज्वरनाशनी ||५७||

श्लोक 58-59

पिप्पलीमरिचशृङ्गवेराणीति त्रिकटुकम् ||५८||

त्र्यूषणं कफमेदोघ्नं मेहकुष्ठत्वगामयान् |
निहन्याद्दीपनं गुल्मपीनसाग्न्यल्पतामपि ||५९||

श्लोक 60-61

आमलकीहरीतकीपिप्पल्यश्चित्रकश्चेति ||६०||

आमलक्यादिरित्येष गणः सर्वज्वरापहः |
चक्षुष्यो दीपनो वृष्यः कफारोचकनाशनः ||६१||

श्लोक 62-63

त्रपुसीसताम्ररजतसुवर्णकृष्णलोहानि लोहमलश्चेति ||६२||

गणस्त्रप्वादिरित्येष गरक्रिमिहरः परः |
पिपासाविषहृद्रोगपाण्डुमेहहरस्तथा ||६३||

श्लोक 64-65

लाक्षारेवतकुटजाश्वमारकट्फलहरिद्राद्वयनिम्बसप्तच्छदमालत्यस्त्राय-माणा चेति ||६४||

कषायतिक्तमधुरः कफपित्तार्तिनाशनः |
कुष्ठक्रिमिहरश्चैव दुष्टव्रणविशोधनः ||६५||

श्लोक 66-67

पञ्च पञ्चमूलान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः |

तत्र त्रिकण्टकबृहतीद्वयपृथक्पर्ण्यो विदारिगन्धा चेति कनीयः ||६६||

कषायतिक्तमधुरं कनीयः पञ्चमूलकम् |
वातघ्नं पित्तशमनं बृंहणं बलवर्धनम् ||६७||

श्लोक 68-69

बिल्वाग्निमन्थटिण्टुकपाटलाः काश्मरी चेति महत् ||६८||

सतिक्तं कफवातघ्नं पाके लघ्वग्निदीपनम् |
मधुरानुरसं चैव पञ्चमूलं महत् स्मृतम् ||६९||

श्लोक 70-71

अनयोर्दशमूलमुच्यते ||७०||

गणः श्वासहरो ह्येष कफपित्तानिलापहः |
आमस्य पाचनश्चैव सर्वज्वरविनाशनः ||७१||

श्लोक 72-74

विदारीसारिवारजनीगुडूच्योऽजशृङ्गी चेति वल्लीसञ्ज्ञः ||७२||

करमर्दीत्रिकण्टकसैरीयकशतावरीगृध्रनख्य इति कण्टकसञ्ज्ञः ||७३||

रक्तपित्तहरौ ह्येतौ शोफत्रयविनाशनौ |
सर्वमेहहरौ चैव शुक्रदोषविनाशनौ ||७४||

श्लोक 75-76

कुशकाशनलदर्भकाण्डेक्षुका इति तृणसञ्ज्ञकः ||७५||

मूत्रदोषविकारं च रक्तपित्तं तथैव च |
अन्त्यः प्रयुक्तः क्षीरेण शीघ्रमेव विनाशयेत् ||७६||

श्लोक 77

एषां वातहरावाद्यावन्त्यः पित्तविनाशनः |
पञ्चकौ श्लेष्मशमनावितरौ परिकीर्तितौ ||७७||

श्लोक 78

त्रिवृतादिकमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ||७८||

श्लोक 79

समासेन गणा ह्येते प्रोक्तास्तेषां तु विस्तरम् |
चिकित्सितेषु वक्ष्यामि, … |७९|

श्लोक 79-80

… ज्ञात्वा दोषबलाबलम् ||७९||

एभिर्लेपान् कषायांश्च तैलं सर्पींषि पानकान् |
प्रविभज्य यथान्यायं कुर्वीत मतिमान् भिषक् ||८०||

श्लोक 81

धूमवर्षानिलक्लेदैः सर्वर्तुष्वनभिद्रुते |
ग्राहयित्वा गृहे न्यस्येद्विधिनौषधसङ्ग्रहम् ||८१||

श्लोक 82

समीक्ष्य दोषभेदांश्च भिन्नान् मिश्रान् भिन्नान् प्रयोजयेत् |
पृथङ्मिश्रान् समस्तान्वा गणं वा व्यस्तसंहतम् ||८२||

पुष्पिका

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्रव्यसङ्ग्रहणीयो नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः  ||३८||
error: Content is protected !!