अपस्मारनिदानम्

अथातोऽपस्मारनिदानं व्याख्यास्यामः||१||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ||२||

त एवंविधानां प्राणभृतां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामुद्भ्रान्तविषमबहुदोषाणां समलविकृतोपहितान्यशुचीन्यभ्यवहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः
समाचरतामत्युपक्षयाद्वा [१] दोषाः प्रकुपिता
रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामन्तरात्मनः
श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्योपरि तिष्ठन्ते, तथेन्द्रियायतनानि च|
तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि [२] चेरिताः कामक्रोधभयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः सहसाऽभिपूरयन्ति, तदा जन्तुरपस्मरति||४||

तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- भ्रूव्युदासः सततमक्ष्णोर्वैकृतमशब्दश्रवणं
लालासिङ्घाणप्रस्रवणमनन्नाभिलषणमरोचकाविपाकौ
हृदयग्रहः कुक्षेराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदोऽङ्गमर्दो मोहस्तमसो दर्शनं मूर्च्छा भ्रमश्चाभीक्ष्णं स्वप्ने च मदनर्तनव्यधनव्यथनवेपनपतनादीनीति||६||

ततोऽनन्तरमपस्माराभिनिर्वृत्तिरेव||७||

तेषामागन्तुरनुबन्धो भवत्येव कदाचित्, तमुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः |
तस्य विशेषविज्ञानं यथोक्तलिङ्गैर्लिङ्गाधिक्यमदोषलिङ्गानुरूपं च किञ्चित्||९||

तस्मिन् हि दक्षाध्वरध्वंसे देहिनां नानादिक्षु विद्रवतामभिद्रवणतरणधावनप्लवनलङ्घनाद्यैर्देहविक्षोभणैः पुरा गुल्मोत्पत्तिरभूत्, हविष्प्राशात् प्रमेहकुष्ठानां, भयत्रासशोकैरुन्मादानां, विविधभूताशुचिसंस्पर्शादपस्माराणां, ज्वरस्तु खलु महेश्वरललाटप्रभवः [१], तत्सन्तापाद्रक्तपित्तम्, अतिव्यवायात् पुनर्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मेति||११||

भवन्ति चात्र – अपस्मारो हि वातेन पित्तेन च कफेन च। चतुर्थः सन्निपातेन प्रत्याख्येयस्तथाविधः||१२||

साध्यांस्तु भिषजः प्राज्ञाः साधयन्ति समाहिताः । तीक्ष्णैः संशोधनैश्चैव यथास्वं शमनैरपि ||१३||

यदा दोषनिमित्तस्य भवत्यागन्तुरन्वयः । तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्विदः||१४||

इत्येतदखिलेनोक्तं निदानस्थानमुत्तमम्|१६|

ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चाद्धेत्वर्थकारिणः। उभयार्थकरा दृष्टास्तथैवैकार्थकारिणः [१] ||२०||

एवं कृच्छ्रतमा नृणां दृश्यन्ते व्याधिसङ्कराः । प्रयोगापरिशुद्धत्वात्तथा चान्योन्यसम्भवात् ||२२||

एको हेतुरनेकस्य तथैकस्यैक एव हि। व्याधेरेकस्य चानेको बहूनां बहवोऽपि च ||२४||

ज्वरभ्रमप्रलापाद्या दृश्यन्ते रूक्षहेतुजाः । रूक्षेणैकेन चाप्येको ज्वर एवोपजायते||२५||

हेतुभिर्बहुभिश्चैको ज्वरो रूक्षादिभिर्भवेत्। रूक्षादिभिर्ज्वराद्याश्च व्याधयः सम्भवन्ति हि ||२६||

एका शान्तिरनेकस्य तथैवैकस्य [१] लक्ष्यते । व्याधेरेकस्य चानेका बहूनां बह्व्य एव च ||३०||

शान्तिरामाशयोत्थानां व्याधीनां लङ्घनक्रिया| ज्वरस्यैकस्य चाप्येका शान्तिर्लङ्घनमुच्यते||३१||

तथा लघ्वशनाद्याश्च ज्वरस्यैकस्य शान्तयः । एताश्चैव ज्वरश्वासहिक्कादीनां प्रशान्तयः||३२||

वृद्धिस्थानक्षयावस्थां रोगाणामुपलक्षयेत् [१] |
सुसूक्ष्मामपि च प्राज्ञो देहाग्निबलचेतसाम्||३६|| व्याध्यवस्थाविशेषान् हि ज्ञात्वा ज्ञात्वा विचक्षणः | तस्यां तस्यामवस्थायां चतुःश्रेयः [२] प्रपद्यते ||३७||

ज्ञानार्थं यानि चोक्तानि व्याधिलिङ्गानि सङ्ग्रहे। व्याधयस्ते तदात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः||४०||

तत्र श्लोकाः- हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा| सम्प्राप्तिः पूर्वमुत्पत्तिः सूत्रमात्रं चिकित्सितात्||४२||

ज्वरादीनां विकाराणामष्टानां साध्यता न च| पृथगेकैकशश्चोक्ता हेतुलिङ्गोपशान्तयः||४३||

हेतुपर्यायनामानि व्याधीनां लक्षणस्य च । निदानस्थानमेतावत् सङ्ग्रहेणोपदिश्यते||४४||