अन्नपानविध्यध्यायः

श्लोक 1-2

श्लोक 3

इष्टवर्णगन्धरसस्पर्शं [१] विधिविहितमन्नपानं प्राणिनां प्राणिसञ्ज्ञकानां प्राणमाचक्षते कुशलाः, प्रत्यक्षफलदर्शनात्; तदिन्धना ह्यन्तरग्नेः स्थितिः; तत् सत्त्वमूर्जयति, तच्छरीरधातुव्यूहबलवर्णेन्द्रियप्रसादकरं यथोक्तमुपसेव्यमानं, विपरीतमहिताय सम्पद्यते ||३||

श्लोक 4

श्लोक 5-7

परमतो वर्गसङ्ग्रहेणाहारद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः [१] ||५||

शूकधान्यशमीधान्यमांसशाकफलाश्रयान्। वर्गान् हरितमद्याम्बुगोरसेक्षुविकारिकान्||६||

दश द्वौ चापरौ वर्गी कृतान्नाहारयोगिनाम् | रसवीर्यविपाकैश्च प्रभावैश्च प्रचक्ष्महे ||७||

श्लोक 8-12

श्लोक 13-15

शीतः स्निग्धोऽगुरुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरात्मकः| षष्टिकः प्रवरो गौरः कृष्णगौरस्ततोऽनु च||१३||

वरकोद्दालकौ चीनशारदोज्ज्वलदर्दुराः ।
गन्धनाः [१] कुरुविन्दाश्च षष्टिकाल्पान्तरा गुणैः ||१४||

मधुरश्चाम्लपाकश्च व्रीहिः पित्तकरो गुरुः । बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषस्त्वेव पाटलः||१५||

श्लोक 16-18

श्लोक 19-20

श्लेष्मविकारनुत्||१९||

रूक्षः शीतोऽगुरुः स्वादुर्बहुवातशकृद्यवः । स्थैर्यकृत् सकषायश्च [१] बल्यः रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा | मेदः क्रिमिविषघ्नश्च बल्यो वेणुयवो मतः||२०||

श्लोक 21-22

श्लोक 23-34

अथ शमीधान्यवर्गः-
कषायमधुरो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः। विशदः [१] श्लेष्मपित्तघ्नो मुद्गः सूप्योत्तमो मतः ||२३||

वृष्यः परं वातहरः स्निग्धोष्णो मधुरो गुरुः । बल्यो बहुमलः पुंस्त्वं माषः शीघ्रं ददाति च||२४||

राजमाषः [२] सरो रुच्यः कफशुक्राम्लपित्तनुत् | तत्स्वादुर्वातलो रूक्षः कषायो विशदो गुरुः ||२५||

उष्णाः कषायाः पाकेऽम्लाः कफशुक्रानिलापहाः । कुलत्था ग्राहिणः कासहिक्काश्वासार्शसां हिताः||२६||

मधुरा मधुराः पाके ग्राहिणो रूक्षशीतलाः। मकुष्ठकाः प्रशस्यन्ते रक्तपित्तज्वरादिषु||२७||

चणकाश्च मसूराश्च खण्डिकाः सहरेणवः। लघवः शीतमधुराः सकषाया विरूक्षणाः ||२८||

पित्तश्लेष्मणि शस्यन्ते सूपेष्वालेपनेषु च। तेषां मसूरः सङ्ग्राही कलायो वातलः परम्||२९||

स्निग्धोष्णो मधुरस्तिक्तः कषायः कटुकस्तिलः। त्वच्यः केश्यश्च बल्यश्च वातघ्नः कफपित्तकृत्||३०||

मधुराः शीतला गुर्व्यो बलघ्न्यो रूक्षणात्मिकाः। सस्नेहा बलिभिर्भोज्या विविधाः शिम्बिजातयः||३१||

शिम्बी रूक्षा कषाया च कोष्ठे वातप्रकोपिनी । न च वृष्या न चक्षुष्या विष्टभ्य च विपच्यते||३२||

आढकी कफपित्तघ्नी वातला, कफवातनुत्। अवल्गुजः सैडगजो, निष्पावा वातपित्तलाः||३३||

काकाण्डोमा (ला)त्मगुप्तानां माषवत् फलमादिशेत्| द्वितीयोऽयं शमीधान्यवर्गः प्रोक्तो महर्षिणा||३४||

इति शमीधान्यवर्गो द्वितीयः ।

श्लोक 35-37

श्लोक 37-38

श्वेतः श्यामश्चित्रपृष्ठः कालकः काकुलीमृगः||३७||

कूर्चिका चिल्लटो भेको गोधा शल्लकगण्डकौ| कदली नकुलः श्वाविदिति भूमिशयाः स्मृताः||३८||

श्लोक 39

श्लोक 40-41

कूर्मः कर्कटको मत्स्यः शिशुमारस्तिमिङ्गिलः| शुक्तिशङ्खोद्रकुम्मीरचुलुकीमकरादयः||४०||

इति वारिशयाः प्रोक्ता…|४१|

श्लोक 41-44

श्लोक 45-46

पृषतः शरभो रामः श्वदंष्ट्रो मृगमातृका । शशोरणौ कुरङ्गश्च गोकर्णः कोट्टकारकः||४५||

चारुष्को हरिणैणौ च शम्बरः कालपुच्छकः । ऋष्यश्च वरपोतश्च विज्ञेया जाङ्गला मृगाः||४६||

श्लोक 47-49

श्लोक 50-53

शतपत्रो भृङ्गराजः कोयष्टिर्जीवजीवकः । कैरातः कोकिलोऽत्यूहो गोपापुत्रः प्रियात्मजः ||५०||

लट्टा लट्ट (टू)षको बभ्रुर्वटहा डिण्डिमानकः। जटी दुन्दुभिपाक्कारलोहपृष्ठकुलिङ्गकाः [१] ||५१||

कपोतशुकशारङ्गाश्चिरटीकङ्कुयष्टिकाः ।
सारिका कलविङ्कश्च चटकोऽङ्गारचूडकः||५२||

पारावतः पाण्ड(न)विक इत्युक्ताः प्रतुदा द्विजाः | ५३ |

श्लोक 53-56

श्लोक 56-61

प्रसहा भूशयानूपवारिजा वारिचारिणः ||५६||

गुरूष्णस्निग्धमधुरा बलोपचयवर्धनाः।
वृष्याः परं वातहराः कफपित्तविवर्धनाः||५७||

हिता व्यायामनित्येभ्यो नरा दीप्ताग्नयश्च ये । प्रसहानां विशेषेण मांसं मांसाशिनां भिषक् ||५८||

जीर्णार्शोग्रहणीदोषशोषार्तानां प्रयोजयेत्| लावाद्यो वैष्किरो वर्गः प्रतुदा जाङ्गला मृगाः ||५९||

लघवः शीतमधुराः सकषाया हिता नृणाम्। पित्तोत्तरे वातमध्ये सन्निपाते कफानुगे||६०||

विष्किरा वर्तकाद्यास्तु प्रसहाल्पान्तरा गुणैः | ६१|

श्लोक 61-63

श्लोक 63-87

सामान्येनोपदिष्टानां मांसानां स्वगुणैः पृथक्||६३||

केषाञ्चिद्गुणवैशेष्याद्विशेष उपदेक्ष्यते । दर्शनश्रोत्रमेधाग्निवयोवर्णस्वरायुषाम्||६४||

बर्ही हिततमो बल्यो वातघ्नो मांसशुक्रलः । गुरूष्णस्निग्धमधुराः स्वरवर्णबलप्रदाः ||६५||

बृंहणाः शुक्रलाश्चोक्ता हंसा मारुतनाशनाः। स्निग्धाश्चोष्णाश्च वृष्याश्च बृंहणाः स्वरबोधनाः||६६||

बल्याः परं वातहराः स्वेदनाश्चरणायुधाः । गुरूष्णो मधुरो नातिधन्वानूपनिषेवणात्||६७||

तित्तिरिः सञ्जयेच्छीघ्रं त्रीन् दोषाननिलोल्बणान्। पित्तश्लेष्मविकारेषु सरक्तेषु कपिञ्जलाः||६८||

मन्दवातेषु शस्यन्ते शैत्यमाधुर्यलाघवात्। लावाः कषायमधुरा लघवोऽग्निविवर्धनाः ||६९||

सन्निपातप्रशमनाः कटुकाश्च विपाकतः । गोधा विपाके मधुरा कषायकटुका रसे ||७०||

वातपित्तप्रशमनी बृंहणी बलवर्धनी।
शल्लको मधुराम्लश्च विपाके कटुकः स्मृतः||७१||

वातपित्तकफघ्नश्च कासश्वासहरस्तथा | कषायविशदाः [१] शीता रक्तपित्तनिबर्हणाः||७२||

विपाके मधुराश्चैव कपोता गृहवासिनः ।
तेभ्यो लघुतराः किञ्चित् कपोता वनवासिनः [२] ||७३||

शीताः सङ्ग्राहिणश्चैव स्वल्पमूत्रकराश्च ते।
शुकमांसं कषायाम्लं विपाके रूक्षशीतलम्||७४||

शोषकासक्षयहितं सङ्ग्राहि लघु दीपनम्।
चटका मधुराः स्निग्धा बलशुक्रविवर्धनाः||७५||

सन्निपातप्रशमनाः शमना मारुतस्य च| कषायो विशदो रूक्षः शीतः पाके कटुर्लघुः||७६||

शशः स्वादुः प्रशस्तश्च सन्निपातेऽनिलावरे| मधुरा मधुराः पाके त्रिदोषशमनाः शिवाः||७७||

लघवो बद्धविण्मूत्राः शीताश्चैणाः प्रकीर्तिताः| स्नेहनं बृंहणं वृष्यं श्रमघ्नमनिलापहम्||७८||

वराहपिशितं बल्यं रोचनं स्वेदनं गुरु । गव्यं केवलवातेषु पीनसे विषमज्वरे ||७९||

शुष्ककासश्रमात्यग्निमांसक्षयहितं च तत्। स्निग्धोष्णं मधुरं वृष्यं माहिषं गुरु तर्पणम्||८०||

दाढ बृहत्त्वमुत्साहं स्वप्नं च जनयत्यपि ।
गुरूष्णा मधुरा बल्या बृंहणाः पवनापहाः||८१||

मत्स्याः स्निग्धाश्च वृष्याश्च बहुदोषाः प्रकीर्तिताः । शैवालशष्पभोजित्वात्स्वप्नस्य च विवर्जनात् ||८२||

रोहितो दीपनीयश्च लघुपाको महाबलः । वर्ण्यो वातहरो वृष्यश्चक्षुष्यो बलवर्धनः||८३||

मेधास्मृतिकरः पथ्यः शोषघ्नः कूर्म उच्यते । खङ्गमांसमभिष्यन्दि बलकृन्मधुरं स्मृतम्||८४||

स्नेहनं बृंहणं वर्ण्यं श्रमघ्नमनिलापहम्। धार्तराष्ट्रचकोराणां दक्षाणां शिखिनामपि ||८५||

चटकानां च यानि स्युरण्डानि च हितानि च। क्षीणरेतःसु कासेषु हृद्रोगेषु क्षतेषु च ||८६||

मधुराण्यविदाहीनि सद्योबलकराणि च। शरीरबृंहणे नान्यत् खाद्यं मांसाद्विशिष्यते ||८७||

इति वर्गस्तृतीयोऽयं मांसानां परिकीर्तितः। इति मांसवर्गस्तृतीयः।

श्लोक 88-98

श्लोक 98-113

सर्वाणि सूप्यशाकानि फञ्जी चिल्ली कुतुम्बकः ||९८||

आलुकानि च सर्वाणि सपत्राणि कुटिञ्जरम् [१] | शणशाल्मलिपुष्पाणि कर्बुदारः सुवर्चला||९९||

निष्पावः कोविदारश्च पत्तुरश्चच्चुपर्णिका |
कुमारजीवो लोट्टाकः पालङ्क्या मारिषस्तथा || १००||

कलम्बनालिकासूर्यः कुसुम्भवृकधूमकौ। लक्ष्मणा च प्रपुन्नाडो नलिनीका कुठेरकः||१०१||

लोणिका यवशाकं च कूष्माण्डकमवल्गुजम्। यातुकः शालकल्याणी त्रिपर्णी पीलुपर्णिका||१०२||

शाकं गुरु च रूक्षं च प्रायो विष्टभ्य जीर्यति| मधुरं शीतवीर्यं च पुरीषस्य च भेदनम्||१०३||

स्विन्नं निष्पीडितरसं स्नेहाढ्यं तत् प्रशस्यते| शणस्य कोविदारस्य कर्बुदारस्य शाल्मलेः || १०४||

पुष्पं ग्राहि प्रशस्तं च रक्तपित्ते विशेषतः। न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपद्मादिपल्लवाः||१०५||

कषायाः स्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम् | वायुं वत्सादनी हन्यात् कफं गण्डीरचित्रकौ ||१०६||

श्रेयसी बिल्वपर्णी च बिल्वपत्रं तु वातनुत् | भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिकं च यत्||१०७||

पर्वण्याः पर्वपुष्प्याश्च वातपित्तहरं स्मृतम्। लघु भिन्नशकृत्तिक्तं लाङ्गलक्युरुबूकयोः||१०८||

तिलवेतसशाकं च शाकं पञ्चाङ्गुलस्य च। वातलं कटुतिक्ताम्लमधोमार्गप्रवर्तनम्||१०९||

रूक्षाम्लमुष्णं कौसुम्भं कफघ्नं पित्तवर्धनम्| पुसैर्वारुकं स्वादु गुरु विष्टम्भि शीतलम् ||११०||

मुखप्रियं च रूक्षं च मूत्रलं त्रपुसं त्वति ।
एर्वारुकं च सम्पक्वं दाहतृष्णाक्लमार्तिनुत् ||१११||

वर्चोभेदीन्यलाबूनि [२] रूक्षशीतगुरूणि च | चिर्भटैर्वारुके तद्वद्वर्चोभेदहिते तु ते||११२||

सक्षारं [३] पक्वकूष्माण्डं मधुराम्लं तथा लघु । सृष्टमूत्रपुरीषं च सर्वदोषनिबर्हणम्||११३||

श्लोक 114-124

श्लोक 125-165

अथ फलवर्ग:-
तृष्णादाहज्वरश्वासरक्तपित्तक्षतक्षयान् ।
वातपित्तमुदावर्त स्वरभेदं मदात्ययम्|| १२५||

तिक्तास्यतामास्यशोषं कासं चाशु व्यपोहति । मृद्वीका बृंहणी वृष्या मधुरा स्निग्धशीतला || १२६||

मधुरं बृंहणं वृष्यं खर्जूर गुरु शीतलम्
क्षयेऽभिघाते दाहे च वातपित्ते च तद्धितम् ||१२७||

तर्पणं बृंहणं फल्गु गुरु विष्टम्भि शीतलम् | परूषकं मधूकं च वातपित्ते च शस्यते || १२८||

मधुरं बृंहणं बल्यमाम्रातं तर्पणं गुरु |
सस्नेहं श्लेष्मलं शीतं वृष्यं विष्टभ्य जीर्यति || १२२||

तालशस्यानि सिद्धानि नारिकेलफलानि च | बृंहणस्निग्धशीतानि बल्यानि मधुराणि च || १३०||

मधुराम्लकषायं च विष्टम्भि गुरु शीतलम् | पित्तश्लेष्मकरं भव्यं ग्राहि वक्रविशोधनम् || १३१||

अम्लं परूषकं द्राक्षा बदराण्यारुकाणि च। पित्तश्लेष्मप्रकोपीणि कर्कन्धुनिकुचान्यपि || १३२ ||

नात्युष्णं गुरु सम्पक्वं स्वादुप्रायं मुखप्रियम् | बृंहणं जीर्यति क्षिप्रं नातिदोषलमारुकम्||१३३||

द्विविधं शीतमुष्णं च मधुरं चाम्लमेव च। गुरु पारावतं ज्ञेयमरुच्यत्यग्निनाशनम्||१३४||

भव्यादल्पान्तरगुणं काश्मर्यफलमुच्यते।
तथैवाल्पान्तरगुणं तदमम्लं परूषकात् || १३५||

कषायमधुरं टकं वातलं गुरु शीतलम् कपित्थमामं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् [१] || १३६||

मधुराम्लकषायत्वात् सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम् ।
परिपक्वं [२] च दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्वपि || १३७||

बिल्वं तु दुर्जरं पक्वं दोषलं पूतिमारुतम् । स्निग्धोष्णतीक्ष्णं तद्वालं दीपनं कफवातजित्॥ १३८||

रक्तपित्तकरं बालमापूर्ण पित्तवर्धनम्। पक्वमार्य जयेद्वायुं मांसशुक्रबलप्रदम्||१३९||

कषायमधुरप्रायं गुरु विष्टम्भि शीतलम् जाम्बवं कफपित्तघ्नं ग्राहि वातकरं परम् || १४०||

बदरं मधुरं स्निग्धं भेदनं वातपित्तजित्। तच्छुष्कं कफवातघ्नं पित्ते न च विरुध्यते || १४१ ||

कषायमधुरं शीतं ग्राहि सिम्बि(ज्यि)तिकाफलम्) गारुकी करीरं च बिम्बी तोदनथन्दनम् || १४२ ||

मथुरं सकषायं च शीतं पित्तकफापहम् सम्पक्वं पनसं मोचं राजादनफलानि च || १४३||

स्वादूनि सकषायाणि स्निग्धशीतगुरूणि च। कषायविशदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम् | १४४||

अवदंशक्षमं हृद्यं वातलं लवलीफलम् |
नीपं शताह्नकं [३] पीलु तृणशून्यं विकङ्कतम् || १४५||

प्राचीनामलकं चैव दोषघ्नं गरहारि च ।
ऐमुदं तिक्तमधुरं स्निग्धोष्णं कफवातजित्|| १४६||

तिन्दुकं कफपित्तघ्नं कषायं मधुरं लघु विद्यादामलके सर्वान् रसांल्लवणवर्जितान् || १४०||

रूक्षं स्वादु कषायाम्लं कफपित्तहरं परम् रसासृङ्गांसमेदोजान्दोषान् हन्ति बिभीतकम् || १४८||

स्वरभेदकफोत्क्लेदपित्तरोगविनाशनम् |
अम्लं कषायमधुरं वातघ्नं ग्राहि दीपनम् || १४९||

स्निग्धोष्णं दाडिमं हृद्यं कफपित्ताविरोधि च |
रूक्षाम्लं दाडिमं यत्तु तत् पित्तानिलकोपनम्|| १५०॥

मधुरं पित्तनुतेषां पूर्व दाडिममुत्तमम् |
वृक्षाम्लं ग्राहि रूक्षोष्णं वात श्लेष्मणि शस्यते || १५१||

-अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्मादल्पान्तरं गुणैः ।
गुणैस्तैरेव संयुक्तं भेदनं त्वम्लवेतसम् || १५२ ||

शूलेऽरुची विबन्धे च मन्देऽग्नौ मद्यविप्लवे [४] | हिक्काश्वासे च कासे च वम्यां वर्चोगदेषु च। १५३||

यात श्लेष्मसमुत्थेषु सर्वेष्वेवोपदिश्यते।
केसरं मातुलुङ्गस्य लघु शेषमतोऽन्यथा|| १५४||

रोचनो दीपनो हृद्यः सुगन्धिस्त्वग्विवर्जितः।
कर्पूर: कफवातघ्नः श्वासहिक्कार्शसां हितः||९५५||

मधुरं किञ्चिदम्लं च हृद्यं भक्तप्ररोचनम्
दुर्जरं वातशमनं नागरङ्गफलं गुरु [५] || १५६||

वातामाभिषुकाक्षोटमुकूलकनिकोचकाः॥
गुरूष्णस्निग्धमधुराः सोरुमाणा बलप्रदाः || १५०||

वातघ्ना बृंहणा वृष्याः कफपित्ताभिवर्धनाः |
प्रियालमेषां सदृशं विद्यादौष्ण्यं विना गुणैः || १५८||

श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु |
श्लेष्मलं गुरु विष्टम्भि चाङ्कोटफलमग्निजित् || १५९||

गुरुष्णं मधुरं रूक्षं केशनं च शमीफलम्
विष्टम्भयति कारणं वातश्लेष्माविरोधि च || १६० ||

-आम्रातकं दन्तशठमलं सकरमर्दकम्
रक्तपित्तकरं विद्यादेरावतकमेव च || १६२|l

वातघ्नं दीपनं चैव वार्ताकं कटुतिक्तकम्)
यातलं कफपित्तघ्नं विद्यात् पर्पटकीफलम् | १६२ ||

पित्तश्लेष्मघ्नमम्लं च वातलं चाक्षिकीफलम्
मधुराण्यम्लपाकीनि पित्तश्लेष्महराणि च|| १६३ ||

अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च।
कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च|| १६४||

भल्लातकारथ्यग्निसमं तन्मांस स्वाद शीतलम् पञ्चमः फलवर्गोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः || १६५|| इति फलवर्गः ।

श्लोक 166-177

श्लोक 178

अथ मद्यवर्ग:-
प्रकृत्या मद्यमम्लोष्णमम्लं चोक्तं विपाकतः | सर्वं सामान्यतस्तस्य विशेष उपदेक्ष्यते || १७८||

श्लोक 179-195

श्लोक 196

अथ जलवर्ग:-
जलमेकविधं सर्वं पतत्यैन्द्रं नभस्तलात् | १९६|

श्लोक 196

श्लोक 197

खात् [१] पतत् सोमवाय्वर्कैः स्पृष्टं कालानुवर्तिभिः | शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्यथासन्नं महीगुणैः||१९७||

श्लोक 198

श्लोक 198-208

…भ्रष्टं पात्रमपेक्षते||१९८||

श्वेते कषायं भवति पाण्डरे स्यात्तु तिक्तकम्| कपिले क्षारसंसृष्टमूषरे लवणान्वितम्||१९९||

कटु पर्वतविस्तारे [१] मधुरं कृष्णमृत्तिके। एतत् षाड्गुण्यमाख्यातं महीस्थस्य जलस्य हि| तथाऽव्यक्तरसं विद्यादैन्द्रं कारं हिमं च यत् ||२००||

यदन्तरीक्षात् पततीन्द्रसृष्टं चोक्तैश्च पात्रैः परिगृह्यतेऽम्भः ।
तदैन्द्रमित्येव वदन्ति धीरा नरेन्द्रपेयं सलिलं प्रधानम् [२] ||२०१||

ईषत्कषायमधुरं सुसूक्ष्मं विशदं लघु । अरूक्षमनभिष्यन्दि सर्वं पानीयमुत्तमम्||२०२||

गुर्वभिष्यन्दि पानीयं वार्षिकं मधुरं नवम्।
तनु लघ्वनभिष्यन्दि प्रायः शरदि वर्षति||२०३||

तत्तु ये सुकुमाराः स्युः स्निग्धभूयिष्ठभोजनाः | तेषां भोज्ये च भक्ष्ये च लेह्ये पेये च शस्यते||२०४||

हेमन्ते सलिलं स्निग्धं वृष्यं बलहितं गुरु | किञ्चित्ततो लघुतरं शिशिरे कफवातजित्||२०५||

कषायमधुरं रूक्षं विद्याद्वासन्तिकं जलम्| ग्रैष्मिकं त्वनभिष्यन्दि जलमित्येव निश्चयः । ऋतावृताविहाख्याताः सर्व एवाम्भसो गुणाः||२०६||

विभ्रान्तेषु तु कालेषु यत् प्रयच्छन्ति तोयदाः। सलिलं तत्तु दोषाय युज्यते नात्र संशयः||२०७||

राजभी राजमात्रैश्च सुकुमारैश्च मानवैः । सुगृहीताः शरद्यापः प्रयोक्तव्या विशेषतः || २०८||

श्लोक 209-212

श्लोक 213-216

वसुधाकीटसर्पाखुमलसन्दूषितोदकाः। वर्षाजलवहा नद्यः सर्वदोषसमीरणाः||२१३||

वापीकूपतडागोत्ससरःप्रस्रवणादिषु। आनूपशैलधन्वानां गुणदोषैर्विभावयेत्||२१४||

पिच्छिलं क्रिमिलं क्लिन्नं पर्णशैवालकर्दमैः। विवर्णं विरसं सान्द्रं दुर्गन्धं न हितं जलम् || २१५||

विस्रं त्रिदोषं लवणमम्बु यद्वरुणालयम्। इत्यम्बुवर्गः प्रोक्तोऽयमष्टमः सुविनिश्चितः||२१६|| इति जलवर्गोऽष्टमः|

श्लोक 217-224

श्लोक 225-227

रोचनं दीपनं वृष्यं स्नेहनं बलवर्धनम्। पाकेऽम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गल्यं बृंहणं दधि||२२५||

पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे।
अरुचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्थ्ये च दधि शस्यते||२२६||

शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम् | रक्तपित्तकफोत्थेषु विकारेष्वहितं च तत्||२२७||

श्लोक 228

श्लोक 229

शोफार्शीग्रहणीदोषमूत्रग्रहोदरारुचौ ।
स्नेहव्यापदि पाण्डुत्वे तक्रं दद्याद्गरेषु च||२२९||

श्लोक 230

श्लोक 231-234

स्मृतिबुद्ध्यग्निशुक्रौजः कफमेदोविवर्धनम्।
वातपित्तविषोन्मादशोषालक्ष्मीज्वरापहम् [१] ||२३१||

सर्वस्नेहोत्तमं शीतं मधुरं रसपाकयोः । सहस्रवीर्यं विधिभिर्धृतं कर्मसहस्रकृत्||२३२||

मदापस्मारमूर्च्छायशोषोन्मादगरज्वरान्। योनिकर्णशिरःशूलं घृतं जीर्णमपोहति||२३३||

सर्पीष्यजाविमहिषीक्षीरवत् स्वानि निर्दिशेत् | २३४|

श्लोक 234-236

श्लोक 237-238

अथेक्षुवर्गः-
वृष्यः शीतः सरः स्निग्धो बृंहणो मधुरो रसः । श्लेष्मलो भक्षितस्येक्षोर्यान्त्रिकस्तु [१] विदह्यते||२३७||

शैत्यात् प्रसादान्माधुर्यात् पौण्ड्रकाद्वंशको वरः|२३८|

श्लोक 238-242

श्लोक 243-246

माक्षिकं भ्रामरं क्षौद्रं पौत्तिकं मधुजातयः। माक्षिकं प्रवरं तेषां विशेषाद्भ्रामरं गुरु ||२४३||

माक्षिकं तैलवर्णं स्याद्धृतवर्णं तु पौत्तिकम्।
क्षौद्रं कपिलवर्णं स्याच्छ्वेतं भ्रामरमुच्यते||२४४||

वातलं गुरु शीतं च रक्तपित्तकफापहम्।
सन्धातृ च्छेदनं रूक्षं कषायं मधुरं मधु [१] || २४५||

हन्यान्मधूष्णमुष्णार्तमथवा सविषान्वयात्। गुरुरूक्षकषायत्वाच्छैत्याच्चाल्पं हितं मधु || २४६||

श्लोक 247-248

श्लोक 249

नानाद्रव्यात्मकत्वाच्च योगवाहि परं मधु । इतीक्षुविकृतिप्रायो वर्गोऽयं दशमो मतः||२४९|| इतीक्षुवर्गो दशमः ।

श्लोक 250-257

श्लोक 257-260

सुधौतः प्रस्रुतः स्विन्नः सन्तप्तश्चौदनो लघुः || २५७||

भृष्टतण्डुलमिच्छन्ति गरश्लेष्मामयेष्वपि। अधौतोऽप्रस्रुतोऽस्विन्नः शीतश्चाप्योदनो गुरुः||२५८||

मांसशाकवसातैलघृतमज्जफलौदनाः ।
बल्याः सन्तर्पणा हृद्या गुरवो बृंहयन्ति च||२५९||

तद्वन्माषतिलक्षीरमुद्गसंयोगसाधिताः|२६०|

श्लोक 260-261

श्लोक 262

अकृतं कृतयूषं च तनुं सांस्कारिकं रसम्। सूपमम्लमनम्लं च गुरुं विद्याद्यथोत्तरम् ||२६२||

श्लोक 263-264

श्लोक 265-267

हन्याद्व्याधीन् यवापूपो यावको वाट्य एव च। उदावर्तप्रतिश्यायकासमेहगलग्रहान्||२६५||

धानासञ्ज्ञास्तु ये भक्ष्याः प्रायस्ते लेखनात्मकाः । शुष्कत्वात्तर्पणाश्चैव विष्टम्भित्वाच्च दुर्जराः||२६६||

विरूढधाना शष्कुल्यो मधुक्रोडाः सपिण्डकाः | पूपाः पूपलिकाद्याश्च गुरवः पैष्टिकाः परम्||२६७||

श्लोक 268-270

श्लोक 271-272

सस्नेहाः स्नेहसिद्धाश्च भक्ष्या विविधलक्षणाः । गुरवस्तर्पणा वृष्या हृद्या गौधूमिका मताः||२७१||

संस्काराल्लघवः सन्ति भक्ष्या गौधूमपैष्टिकाः | धानापर्पटपूपाद्यास्तान् बुद्ध्वा निर्दिशेत्तथा||२७२||

श्लोक 273

श्लोक 274

सूप्यान्नविकृता भक्ष्या वातला रूक्षशीतलाः। सकटुस्नेहलवणानल्पशो भक्षयेत्तु तान्||२७४||

श्लोक 275

श्लोक 276

द्रव्यसंयोगसंस्कारं द्रव्यमानं पृथक् तथा| भक्ष्याणामादिशेद्बुद्ध्वा यथास्वं गुरुलाघवम्||२७६||

श्लोक 277-278

श्लोक 279-283

द्राक्षाखर्जूरकोलानां गुरु विष्टम्भि पानकम् | परूषकाणां क्षौद्रस्य यच्चेक्षुविकृतिं प्रति||२७९||

तेषां कट्वम्लसंयोगान् [१] पानकानां पृथक् पृथक् । द्रव्यं मानं च विज्ञाय गुणकर्माणि चादिशेत्|| २८०||

कट्वम्लस्वादुलवणा लघवो रागषाडवाः। मुखप्रियाश्च हृद्याश्च दीपना भक्तरोचनाः ||२८१||

आम्रामलकलेहाश्च बृंहणा बलवर्धनाः । रोचनास्तर्पणाश्चोक्ताः स्नेहमाधुर्यगौरवात्||२८२||

बुद्ध्वा संयोगसंस्कारं द्रव्यमानं च तच्छ्रितम्। गुणकर्माणि लेहानां तेषां तेषां तथा वदेत्||२८३||

श्लोक 284-285

श्लोक 286-294

कषायानुरसं [१] स्वादु सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च | पित्तलं बद्धविण्मूत्रं न च श्लेष्माभिवर्धनम्||२८६||

वातघ्नेषूत्तमं बल्यं त्वच्यं मेधाग्निवर्धनम्| तैलं संयोगसंस्कारात् सर्वरोगापहं मतम् ||२८७||

तैलप्रयोगादजरा निर्विकारा जितश्रमाः | आसन्नतिबलाः सङ्ख्ये दैत्याधिपतयः पुरा || २८८||

ऐरण्डतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्| वातासृग्गुल्महृद्रोगजीर्णज्वरहरं परम्||२८९||

कटूष्णं सार्षपं तैलं रक्तपित्तप्रदूषणम्। कफशुक्रानिलहरं कण्डूकोठविनाशनम् [२] ||२९०||

प्रियालतैलं मधुरं गुरु श्लेष्माभिवर्धनम्।
हितमिच्छन्ति नात्यौष्ण्यात्संयोगे वातपित्तयोः||२९१||

आतस्यं मधुराम्लं तु विपाके कटुकं तथा । उष्णवीर्यं हितं वाते रक्तपित्तप्रकोपणम्||२९२||

कुसुम्भतैलमुष्णं च विपाके कटुकं गुरु । विदाहि च विशेषेण सर्वदोषप्रकोपणम्||२९३||

फलानां यानि चान्यानि तैलान्याहारसंविधौ [३] | युज्यन्ते गुणकर्मभ्यां तानि ब्रूयाद्यथाफलम् ||२९४||

श्लोक 295

श्लोक 296-304

सस्नेहं दीपनं वृष्यमुष्णं वातकफापहम्। विपाके मधुरं हृद्यं रोचनं विश्वभेषजम्||२९६||

श्लेष्मला मधुरा चार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली|
सा शुष्का कफवातघ्नी कटूष्णा वृष्यसम्मता [१] ||२९७||

नात्यर्थमुष्णं मरिचमवृष्यं लघु रोचनम्।
छेदित्वाच्छोषणत्वाच्च दीपनं कफवातजित् [२] ||२९८||

वातश्लेष्मविबन्धघ्नं कटूष्णं दीपनं लघु ।
हिङ्गु शूलप्रशमनं विद्यात् पाचनरोचनम्||२९९||

रोचनं दीपनं वृष्यं चक्षुष्यमविदाहि च। त्रिदोषघ्नं समधुरं [३] सैन्धवं लवणोत्तमम् ||३००||

सौक्ष्म्यादौष्ण्याल्लघुत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम्। सौवर्चलं विबन्धघ्नं हृद्यमुद्गारशोधि च||३०१||

तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्व्यवायित्वाद्दीपनं शूलनाशनम् | ऊर्ध्वं चाधश्च वातानामानुलोम्यकरं बिडम्||३०२||

सतिक्तकटु सक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्। न काललवणे गन्धः सौवर्चलगुणाश्च ते||३०३||

सामुद्रकं समधुरं, सतिक्तं कटु पांशुजम्।
रोचनं लवणं सर्वं पाकि स्रंस्यनिलापहम्||३०४||

श्लोक 305-306

श्लोक 307

कारवी कुञ्चिकाऽजाजी यवानी धान्यतुम्बुरु | रोचनं दीपनं वातकफदौर्गन्ध्यनाशनम्||३०७||

श्लोक 308

श्लोक 309-310

शूकधान्यं शमीधान्यं समातीतं प्रशस्यते।
पुराणं प्रायशो रूक्षं प्रायेणाभिनवं गुरु [१] ||३०९||

यद्यदागच्छति [२] क्षिप्रं तत्तल्लघुतरं स्मृतम् । निस्तुषं युक्तिभृष्टं च सूप्यं लघु विपच्यते||३१०||

श्लोक 311-312

श्लोक 312-315

प्रीणनः सर्वभूतानां हृद्यो मांसरसः परम्||३१२||

शुष्यतां व्याधिमुक्तानां कृशानां क्षीणरेतसाम् । बलवर्णार्थिनां चैव रसं विद्याद्यथामृतम् ||३१३||

सर्वरोगप्रशमनं यथास्वं विहितं रसम्|
विद्यात् स्वर्यं बलकरं वयोबुद्धीन्द्रियायुषाम् ||३१४||

व्यायामनित्याः स्त्रीनित्या मद्यनित्याश्च ये नराः । नित्यं मांसरसाहारा नातुराः स्युर्न दुर्बलाः||३१५||

श्लोक 316-318

श्लोक 319-324

यदाहारगुणैः [१] पानं विपरीतं तदिष्यते। अन्नानुपानं धातूनां दृष्टं यन्न विरोधि च||३१९||

आसवानां समुद्दिष्टामशीतिं चतुरुत्तराम् । जलं पेयमपेयं च परीक्ष्यानुपिबेद्धितम्||३२०||

स्निग्धोष्णं [२] मारुते शस्तं पित्ते मधुरशीतलम् । कफेऽनुपानं रूक्षोष्णं क्षये मांसरसः परम्||३२१||

उपवासाध्वभाष्यस्त्रीमारुतातपकर्मभिः। क्लान्तानामनुपानार्थं पयः पथ्यं यथाऽमृतम्||३२२||

सुरा कृशानां पुष्ट्यर्थमनुपानं विधीयते । कायर्थं स्थूलदेहानामनु शस्तं मधूदकम्||३२३||

अल्पाग्नीनामनिद्राणां तन्द्राशोकभयक्लमैः । मद्यमांसोचितानां च मद्यमेवानुशस्यते||३२४||

श्लोक 325-326

श्लोक 327-328

नोर्ध्वाङ्गमारुताविष्टा न हिक्काश्वासकासिनः | न गीत भाष्याध्ययनप्रसक्ता नोरसि क्षताः||३२७||

पिबेयुरुदकं भुक्त्वा तद्धि कण्ठोरसि स्थितम्| स्नेहमाहारजं हत्वा [१] भूयो दोषाय कल्पते || ३२८||

श्लोक 329-330

श्लोक 331

चरः शरीरावयवाः स्वभावो धातवः क्रिया|
लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते||३३१||

श्लोक 332-333

श्लोक 334-335

शरीरावयवाः सक्थिशिरःस्कन्धादयस्तथा | सक्थिमांसाद्गुरुः [१] स्कन्धस्ततः क्रोडस्ततः शिरः||३३४||

वृषणौ चर्म मेढ्रं च श्रोणी वृक्कौ यकृद्गुदम्।
मांसाद्गुरुतरं विद्याद्यथास्वं मध्यमस्थि च||३३५||

श्लोक 336-337

श्लोक 338

गौरवं लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणां तु लाघवम्। महाप्रमाणा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथा||३३८||

श्लोक 339

श्लोक 340-341

अल्पादाने गुरूणां च लघूनां चातिसेवने।
मात्रा कारणमुद्दिष्टं द्रव्याणां गुरुलाघवे||३४०||

गुरूणामल्पमादेयं लघूनां तृप्तिरिष्यते ।
मात्रां द्रव्याण्यपेक्षन्ते [१] मात्रा चाग्निमपेक्षते||३४१||

श्लोक 342

श्लोक 343

गुरुलाघवचिन्तेयं प्रायेणाल्पबलान् प्रति । मन्दक्रियाननारोग्यान्
सुकुमारान्सुखोचितान्||३४३||

श्लोक 344

श्लोक 345-347

हिताभिर्जुहुयान्नित्यमन्तरग्निं समाहितः। अन्नपानसमिद्भिर्ना मात्राकालौ विचारयन् ||३४५||

आहिताग्निः सदा पथ्यान्यन्तरग्नौ जुहोति यः| दिवसे दिवसे ब्रह्म जपत्यथ ददाति च||३४६||

नरं निःश्रेयसे युक्तं सात्म्यज्ञं पानभोजने। भजन्ते नामयाः केचिद्भाविनोऽप्यन्तरादृते||३४७||

श्लोक 348

श्लोक 349-351

प्राणाः प्राणभृतामन्नमन्नं लोकोऽभिधावति।
वर्णः प्रसादः सौस्वर्यं जीवितं प्रतिभा सुखम् ||३४९||

तुष्टिः पुष्टिर्बलं मेधा सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्।
लौकिकं कर्म यद्वृत्तौ स्वर्गतौ यच्च वैदिकम् || ३५०||

कर्मापवर्गे यच्चोक्तं तच्चाप्यन्ने प्रतिष्ठितम् | ३५१ |

श्लोक 351-352

पुष्पिका

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते
श्लोकस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||