लङ्घनबृंहणीयोऽध्यायः

अथातो लङ्घनबृंहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः [१] ||१||

इति ह स्माह भगवानात्रेयः ||२||

तदग्निवेशस्य वचो निशम्य गुरुरब्रवीत् | यत् किञ्चिल्लाघवकरं देहे तल्लङ्घनं स्मृतम् ||९||

बृहत्त्वं यच्छरीरस्य जनयेत्तच्च बृंहणम् । रौक्ष्यं खरत्वं वैशद्यं यत् कुर्यात्तद्धि रूक्षणम् ||१०||

स्नेहनं स्नेहविष्यन्दमार्दवक्लेदकारकम् [१] | स्तम्भगौरवशीतघ्नं स्वेदनं स्वेदकारकम् ||११||

स्तम्भनं स्तम्भयति यद्गतिमन्तं चलं ध्रुवम् | लघुष्णतीक्ष्णविशदं रूक्षं सूक्ष्मं खरं सरम्||१२||

कठिनं चैव यद्द्रव्यं प्रायस्तल्लङ्घनं स्मृतम्| गुरु शीतं मृदु स्निग्धं बहलं स्थूलपिच्छिलम्||१३||

प्रायो मन्दं स्थिरं श्लक्ष्णं द्रव्यं बृंहणमुच्यते । रूक्षं लघु खरं तीक्ष्णमुष्णं स्थिरमपिच्छिलम्||१४||

प्रायशः कठिनं चैव यद्द्रव्यं तद्धि रूक्षणम्। द्रवं सूक्ष्मं सरं स्निग्धं पिच्छिलं गुरु शीतलम्| प्रायो मन्दं मृदु च यद्द्रव्यं तत्स्नेहनं मतम्||१५||

उष्णं तीक्ष्णं सरं स्निग्धं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम्| द्रव्यं गुरु च यत् प्रायस्तद्धि स्वेदनमुच्यते||१६||

– शीतं मन्दं मृदु श्लक्ष्णं रूक्षं सूक्ष्मं द्रवं स्थिरम् | यद्द्रव्यं लघु चोद्दिष्टं प्रायस्तत् स्तम्भनं स्मृतम्||१७||

प्रभूतश्लेष्मपित्तास्रमलाः संसृष्टमारुताः। बृहच्छरीरा बलिनो लङ्घनीया विशुद्धिभिः||१९||

येषां मध्यबला रोगाः कफपित्तसमुत्थिताः। वम्यतीसारहृद्रोगविसूच्यलसकज्वराः||२०||

विबन्धगौरवोद्गारहृल्लासारोचकादयः।
पाचनैस्तान् भिषक् प्राज्ञः प्रायेणादावुपाचरेत् ||२१||

एत एव यथोद्दिष्टा येषामल्पबला गदाः । पिपासानिग्रहैस्तेषामुपवासैश्च ताञ्जयेत्||२२||

रोगाञ्जयेन्मध्यबलान् [१] व्यायामातपमारुतैः। बलिनां किं पुनर्येषां रोगाणामवरं [२] बलम् ||२३||

त्वग्दोषिणां प्रमीढानां [३] स्निग्धाभिष्यन्दिबृंहिणाम्। शिशिरे लङ्घनं शस्तमपि वातविकारिणाम् ||२४||

कटुतिक्तकषायाणां सेवनं स्त्रीष्वसंयमः । खलिपिण्याकतक्राणां मध्वादीनां च रूक्षणम्||२९||

अभिष्यण्णा महादोषा मर्मस्था व्याधयश्च ये। ऊरुस्तम्भप्रभृतयो रूक्षणीया निदर्शिताः||३०||

स्नेहाः स्नेहयितव्याश्च स्वेदाः स्वेद्याश्च ये नराः। स्नेहाध्याये मयोक्तास्ते स्वेदाख्ये च सविस्तरम्||३१||

वातमूत्रपुरीषाणां विसर्गे गात्रलाघवे। हृदयोद्गारकण्ठास्यशुद्धौ तन्द्राक्लमे गते||३४||

स्वेदे जाते रुचौ चैव क्षुत्पिपासासहोदये। कृतं लङ्घनमादेश्यं निर्व्यथे चान्तरात्मनि ||३५||

पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च। क्षुत्प्रणाशोऽरुचिस्तृष्णा दौर्बल्यं श्रोत्रनेत्रयोः||३६||

मनसः सम्भ्रमोऽभीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो हृदि । देहाग्निबलनाशश्च लङ्घनेऽतिकृते भवेत्||३७||

स्तम्भितः स्याद्बले लब्धे यथोक्तैश्चामयैर्जितैः||३९||

श्यावता स्तब्धगात्रत्वमुद्वेगो हनुसङ्ग्रहः ।
हृद्वर्चोनिग्रहश्च स्यादतिस्तम्भितलक्षणम्||४०||

भवति चात्र-
दोषाणां बहुसंसर्गात् सङ्कीर्यन्ते ह्युपक्रमाः। षट्त्वं तु नातिवर्तन्ते त्रित्वं वातादयो यथा||४३||

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने लङ्घनबृंहणीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः||२२||